KAF DAĞININ ETEĞİNDEKİ BARIŞ YAKIN MI?: GÜNEY KAFKASYA’DA SON DURUM VE TÜRKİYE

2021 bölgede her alanda hareketi yine yoğun bir yıl oldu. Katar ile Suudi Arabistan,  Bahreyn, Mısır ve BAE arasında 2017’den bu yana yaşanan kriz, 2021 yılı başında son buldu, taraflar barıştılar. Barışma nedenlerinden biri muhtemelen, gerginliğin her alanda iki taraf için de yarattığı maliyetin ve kimse açısından bir sonuç alınamamasının yanısıra, Katar’ın abluka altındaki nefes borusu olan Türkiye’ye ve İran’a daha da fazla yakınlaşmasına yol açtığının düşünülmesiydi.

ABD’nin sıradışı Başkanı Trump ile İsrail’in sertlik yanlısı Başbakanı Netanyahu döneminde, “toprak karşılığı barış” yerine  “İsrail’le diplomatik ilişki kurma karşılığında mükafat” yöntemi sahaya sürüldü. İsrail ile BAE ve Bahreyn arasında imzalanan İbrahim Anlaşmalarından sonra İsrail ile Fas ve ardından Sudan arasında diplomatik ilişki kuruldu. Diğer birçok Arap ülkesinin de, (bu aşamada) resmen diplomatik ilişki kurmamış olmakla birlikte, İsrail’le ilişki içinde olduklarını da not edelim.

Fas’ın evvelemirde mükafatı, ABD’nin Batı Sahra üzerindeki egemenliğini tanımasıydı. Sudan’ın mükafatı da, teröre destek veren ülkeler listesinden çıkartılması ve böylece çok ihtiyacı olan Dünya Bankası ve diğer uluslararası kuruluşlardan kredi alabilmesinin yolunun açılmasıydı.  İsrail ile sözkonusu ülkeler arasında, özellikle BAE ve Fas’la,  ticaretten turizme, teknolojide işbirliğinden savunma alanında işbirliğine pek çok alanda somut ve önemli adımlar atıldı.  Bu işbirliği, Mayıs ayında Filistin’de yaşanan olaylardan olumsuz etkilenmedi. İsrail Orta Doğu bölgesinden de sorumlu olan CENTCOM’un görev alanına dahil edildi. ABD’nin öncülüğünde bazı Arap ülkeleri ile İsrail’in ilk kez birlikte bir deniz tatbikatı düzenlemeleri, sembolik de olsa  önemliydi.

Suriye’de ülke sathındaki büyük çaplı çatışmalar azaldı ama şiddet olayları ve askeri yöntemler sonlanmadı. Ülkede ekonomik durum çok kötü. 7.6 milyon Suriyeli halen ülke dışında ve 6 milyon Suriyeli de yerlerinden edilmiş olarak ülke sınırları içinde bulunuyor.  Esad rejiminin uluslararası camiaya dönüşü konusunda yıl içinde bazı olumlu gelişmeler yaşandı. Esad ile Ürdün Kralı Abdullah’ın telefon görüşmeleri, iki ülke arasındaki sınır kapısının sınırlamaya tabi olmaksızın açılması,  BAE Dışişleri Bakanının Şam’a gidişi, Suriye’den geçen Arap gazı boru hattının kullanımı bu bağlamda öne çıkıyor.  Suriye’nin Interpol sistemine geri dönmesi ve 2024’deki AOPEC toplantısının  Şam’da yapılacağının açıklanması rejim açısından olumlu gelişmeler teşkil etti. Suriye’nin Mart 2022’de Cezayir’de yapılacak olan Arap Ligi (AL) Zirvesi’nde koltuğuna tekrar oturmayı hedeflediği görülüyor. Suriye’nin AL’ye geri dönüşü BAE, Cezayir, Irak ve Lübnan’ın desteğine sahip. Ama, engeller de var (Katar, Suudi Arabistan ve bir ölçüde Mısır), dolayısıyla, geri dönüşe çantada keklik olarak bakmak yanıltıcı olabilir.

Suriye’de kalıcı ve sürdürülebilir bir siyasi çözümün ideal adresi BMGK’nin 2254 sayılı kararı, ancak Esad savaşı kazandığı görüşünde ve sözkonusu BMGK kararını kendine göre yorumlayıp uygulamakta.  Rusya Suriye’de çok etkin ve ABD’yle de koordineli. ABD Suriye’deki temel hedefini DEAŞ’ın canlanmaması olarak açıkladı. İran’ın varlığının törpülenmesi de ABD’nin varlık sebeplerinden. Bu ülkenin Suriye alanındaki müttefiki, YPG’nin belkemiğini oluşturduğu Suriye Demokratik Güçleri.

İsrail’de 23 Mart’ta dördüncü kez yapılan seçimler sonucunda Netanyahu dönemi sona erdi. Siyasi yelpazenin  çok farklı noktalarından sekiz siyasi partinin desteğiyle,  Yair Lapid and Naftali Bennett’in dönüşümlü Başbakanlığında yeni hükümet kuruldu.  6 Mayıs 2021’de İsrail Yüksek Mahkemesinin Kudüs ‘ün Şeyh Cerrah Mahallesindeki evlerin tahliyesiyle ilgili kararı yeni bir çatışma ortamını tetikledi, bu çatışmalar çok kısa sürede Gazze’ye de sıçradı. İsrail içindeki Arap yoğun şehirlerde İsrailli Arapların sokaklara dökülmeleri veYahudiler ile Araplar arasında  çatışmalar yaşanması, can kayıplarının olması bu defaki krizin belki de en çarpıcı boyutuydu. Özellikle Mısır ve arka planda ABD’nin girişimleriyle 21 Mayıs’ta çatışmalar durdurulabildi.

Lübnan siyasi krizlere ilaveten derin ekonomik krizle neredeyse çökme noktasına geldi. Beyrut limanındaki patlamadan sonra istifa eden hükümetin kurulabilmesi ancak 13 ay  sonra mümkün olabildi. Sünni işadamı Necip Mikati bir kez daha Başbakanlık görevini üstlendi.  Lübnan’ın sorunlarının kesişme noktasında, devlet içinde devlet görünümü veren, İran’ın bu ülkedeki bir nevi şubesi olan Hizbullah bulunmaktadır.

Lübnan Enformasyon Bakanı George Kordahi’nin, Yemen savaşındaki rolünden dolayı Suudi Arabistan’a yönelttiği eleştiriler krize yol açtı. Suudiler Lübnan Büyükelçisini geri gönderdiler ve Lübnan’dan yapılan ithalat tamamen yasaklandı. BAE, Kuveyt ve Bahreyn de Suudi Arabistan’ı izlediler.

Mısır’da belli bir siyasi istikrar sağlanmış gözüküyor ama temel hak ve özgürlük ihlalleri de sürüyor.  Demokrasi ve insan hakları havarisi ülkeler bu duruma seslerini çıkarmıyorlar zira Mısır’ın bölgedeki rolü ve “radikal İslamcılara” karşı verdiği mücadele Batı için çok önemli. Cumhurbaşkanı Sisi’nin Batı yanlısı olmasının yanısıra, kalkınma ve imar projelerinin, savunma alanındaki potansiyelinin Batılı şirketler için yarattığı fırsatlar da çok cazip.

Ürdün, kıt kaynaklarıyla, türlü ekonomik/siyasi zorluklarla ve Suriye krizinin yarattığı güç koşullarla boğuşmakta. Ama Biden yönetimiyle ilişkileri iyi ve bölgenin yapılanmasında ABD’yle birlikte hareket ediyor.

Irak’ta parlamento seçimlerini Muktada el Sadr’ın başında  bulunduğukoalisyon kazandı. Muhtelif şehirlerde yaşanan sokak protestoları ve terör saldırılarına mukabil, ülke göreceli olarak sakin bir yıl geçirdi.

Yemen’de çatışmalar ve vekalet savaşları devam etmekte. Hutiler etkilerini koruyorlar. Ülkede açlık tehlikesi ciddi boyutlarda. Bu kadar büyük çapta bir insani trajedinin yaşandığı Yemen uluslararası camianın dikkatini bir türlü çekemiyor, ufukta bir çözüm görünmüyor.

Libya’da çatışmalar durdu, olumlu sayılabilecek gelişmeler var ama durum halen kırılgan. 24 Aralık’ta seçimlerin yapılması beklenmekte. Yabancı askeri/silahlı güçler çeşitli veçheleriyle öne çıkan bir konu oldu. Atılacak yanlış adımlar, bu ülkede yeniden çatışmalara yol açabilir.

Tunus’ta Cumhurbaşkanı Kays Said Anayasa’nın 80. maddesine dayanarak Başbakan Hişam el Meşişi’nin görevine son verdi, Meclisi lağvetti ve idareyi ele aldı. Yeni anayasa referandumu ve parlamento seçimlerinin 2022 yılı sonunda olacağı açıklandı.

Önceki ABD Başkanı Donald Trump’ın Fas’ın Sahra üzerindeki egemenliğini tanıdıklarını  açıklaması Fas ile Cezayir arasında yeni bir krize yol açtı. Ağustos ayında Cezayir Fas’la diplomatik ilişkilerini kesti.

Bölgedeki birçok gelişme İran ortak paydası etrafında şekilleniyor.   Araplar da, Batı da, İran’dan kaygılılar. Yaptırımlar İran’ı çok zorlasa da, bu ülke, hala,  ortam bozucu ve zarar verici özelliklerini koruyor.

İran’da sertlik yanlısı olarak tanımlanan İbrahim Reisi Cumhurbaşkanı seçildi. İran’la nükleer müzakereler yeniden başladı. ABD, İran’ın önce tüm yükümlülüklerini yerine getirmesi gerektiğini ve yaptırımların sonra kaldırılabileceğini savunuyor. İran ise, önce yaptırımların kaldırılması gerektiği görüşünde. Herhalükarda, görüşmelerin sürmesi olumlu.

Öte yandan, yıl içinde Suudi Arabistan ile İran arasında görüşmeler yapılması da önemli bir gelişmeydi.

Türkiye ile bölge ülkeleri arasındaki ilişkiler

Arap Baharı’nın başlamasından bir süre sonra Türkiye ile BAE, Suudi Arabistan, Bahreyn ve Mısır arasında görüş ayrılıkları doğdu. 2013’de Mısır’da Cumhurbaşkanı Mursi’ye karşı yapılan darbe ve Müslüman Kardeşlere karşı başlatılan süpürme harekatı ilişkilerde  kırılma noktası oldu.

Bir yanda Türkiye ile Katar, diğer yanda BAE, Suudi Arabistan, Mısır ve diğerlerinin bulunduğu karşıt kamplar oluştu. Farklı sahalarda ve alanlarda, muhtelif şekillerde karşı karşıya geldiler. Askeri alanda en belirgini Libya’daydı. En üst düzey Türk yetkililer, ekonomik alandaki olumsuzlukların ve 15 Temmuz FETÖ darbe girişiminin arkasındaki adres olarak BAE’yi gösterdiler. Mayıs 2021’den itibaren de, Türkiye’de çok ses getiren, Sedat Peker’in BAE’deki adresinden attığı twitter mesajları  gündeme düştü.

BAE: Güvenlik kurumları arasında başladığı söylenen bir  süreç dahilinde, altı ay gibi bir süre içinde, BAE ulusal güvenlik danışmanının Türkiye’ye gelmesiyle başlayan temaslar ve toplantılar zincirinin son halkasını, 24 Kasım’da Veliaht Prens Muhammed bin Zayed’in 10 yıl aradan sonra Türkiye’ye yaptığı resmi ziyaret oluşturdu.

Türkiye ile BAE arasındaki ilişkilerin görünen itici gücü ekonomi. BAE’nin Türkiye’de farklı alanlarda yatırım yapmak için 10 milyar Dolar ayırdığı açıklandı ve mutabakat muhtıraları imzalandı.  İki ülke arasında güvenlik alanında, askeri alanda, bölgesel konularda mevcut görüş ayrılıklarının ve anlaşmazlıkların giderilip giderilemediği; hakkında yakalama emri bulunan kişilerin iade edilmesi gibi konularda ne karara varıldığı; nasıl bir pazarlık yapıldığı bilinmemekte.

Mısır:  Mısırlı muhaliflerin Türkiye’den veya Türkiye üzerinden yaptıkları yayınlara sınırlamalar getirildi. Mitinglerde,  televizyon programlarında Mısır Cumhurbaşkanı Sisi’ye yapılan atıflar bu yıl duyulmadı. Bu “jestler” iyi bir etki bırakmış olmalı ki, Türkiye ile Mısır arasında Dışişleri Bakanı Yardımcıları düzeyinde, Mayıs ve Eylül aylarında, Kahire ve Ankara’da görüşmeler gerçekleştirildi.

İsrail: Kasım ayında İstanbul’da gözaltına alınan İsrailli iki turistin birkaç gün gözaltında tutulduktan sonra serbest bırakılmaları vesilesiyle İsrail Cumhurbaşkanı Yitzak Herzog ile Başbakanı Naftali Bennett, Cumhurbaşkanı Erdoğan’a teşekkür telefonları ettiler.

Mısır ve İsrail’le ilişkilerde olumlu yöndeki bu kımıldamalara mukabil, beklenen somut adım, iki ülkeyle de önce temsil düzeyinin karşılıklı olarak Büyükelçi düzeyine yükseltilmesi, sonra da,  BAE örneğindeki gibi, en üst düzey bir ziyaret gerçekleştirilmesi ve anlaşmalar yapılmasıdır. Mısır ve İsrail’in daha ağır adımlarla gitmeyi tercih etikleri izlenimi bulunmakta.

Suriye; Türkiye için en büyük baş ağrısı olan Suriye konusunda, en azından bu yıl içinde,  “ilişki” anlamında bir gelişme yaşanmadı.

Suudi Arabistan; Türkiye’nin bu ülkeyle ilişkilerinde olumlu bir gelişme yaşandığına dair bir emare bulunmamakta.

Sonuç olarak, 2021’de Orta Doğu’da bazı ülkeler arasındaki gerginlikler giderilebildi, bazıları arasındaki barışma hamlelerinden ise halen sonuç alınamadı.

Bazı hallerde olumlu sayılabilecek gelişmeler yaşanmış olsa da, Suriye’deki kriz, Filistin meselesi, İran’ın durumu ve bu ülke ile bazı Arap ülkeleri arasındaki sorunlar, Yemen savaşı başta olmak üzere bölgedeki pek çok mesele varlığını sürdürmektedir. 2022’de özellikle Suriye ve İran’la ilgili gelişmeler yaşanabilir.

Radikalizm, mezhep temelli düşmanlıklar, göç hareketleri, enerji fiyatlarındaki oynaklıklar, bölge ülkeleri arasındaki ekonomik rekabet Orta Doğu’da güvenliği etkileyen diğer önemli unsurlardır. ABD ve Rusya’nın bölgedeki yeniden konumlanmaları da yeni meseleler yaratabilecektir. Yerel ortakların durumu ve bu kapsamda özellikle YPG akla gelmektedir.

Türkiye de, bölge ülkeleriyle ilişkilerini düzeltmek amacıyla yaptığı hamleleri 2022’de de sürdürüp, özellikle seçimlere kadar olan zaman içinde yatırım, ticaret ve turizm unsurları başta olmak üzere, ekonomik alanda kazanım elde etmeyi hedefleyecektir. Her halükarda, Orta Doğu’da 2022’de de her alanda yine hareketli bir yıl beklenebilecektir.

TERÖRİZME KARŞI SAVAŞ, HEDEFLENENİN TAM AKSİNE SONUÇLAR GETİRDİ

11 Eylül 2001’de New York’taki Dünya Ticaret Merkezi binalarına El Kaide’nin gerçekleştirdiği kanlı saldırılardan sonra, ABD’li siyasi yorumcular dünyanın artık eskisi gibi olamayacağı öngörüsünde bulunmuşlardı. Yanılmadılar, bu öngörü büyük ölçüde doğru çıktı. Dünya 11 Eylül öncesinden çok daha farklı ve kötü bir görünümde. 11 Eylül saldırılarının hemen akabinde, “Terörizme Karşı Savaş” (War On Terrorism) sloganıyla ABD tarafından Afganistan’a karşı başlatılan operasyon kısa sürede sonuca ulaştı. Afganistan’daki El Kaide yuvaları yıldırım hızıyla yok edilirken, bu örgüte kucak açan Taliban rejimi iktidardan indirildi. Ancak El Kaide ve Taliban ülkenin dağlık bölgelerine ve Pakistan’ın kuzeyine çekilerek varlıklarını sürdürdüler. El Kaide lideri Usame Bin Ladin’in Pakistan’da ABD özel kuvvetlerine mensup komandolar tarafından öldürülmesi için aradan bir on yıl daha geçmesi gerekiyordu. Taliban lideri Molla Ömer ise hiçbir zaman ele geçirilemedi. Molla Ömer’in 2013 yılında Pakistan’da öldüğü tahmin ediliyor.

11 Eylül saldırılarının acısıyla gözü dönen oğul Bush’un yönetimindeki Amerika, Saddam rejiminin El Kaide ile işbirliği yaptığı ve nükleer silahlara sahip olduğu iddiasıyla bu kez 2003 yılında Irak’a saldırdı. Saddam rejimi de Taliban gibi kısa sürede yıkıldı. Ancak ABD Afganistan’da yaptığını bu kez Irak’ta gerçekleştiremedi. Afganistan’da BM Güvenlik Konseyi kararıyla NATO’nun başını çektiği ISAF misyonu oluşturulmuşken, Irak’taki operasyona, benzer bir uluslararası meşruiyet kazandırılamadı. ABD’nin Irak’a müdahale gerekçesinin sahte iddialara dayandığı kısa sürede ortaya çıktı. Saddam’ın ne El Kaide ile bir ilişkisinin, ne de nükleer silahlara sahip olduğu kısa sürede anlaşıldı.

ABD’de iktidarda bulunan Neo-Con’lar (Aşırı Muhafazakârlar) terörizmle savaş gerekçesi altında, fırsattan istifade “Geniş Orta Doğu Bölgesi”nde planlarını gerçekleştirmeye girişmişlerdi. 2011’deki Arap Baharı ayaklanmaları Geniş Orta-Doğu Bölgesi’nde ABD planlarının uygulamaya konulması için mükemmel bir fırsat sağladı. Neo-Con’lar rejim değişikliklerinin yanı sıra, Orta-Doğu’da Sykes-Picot sınırlarının yeniden çizilmesini de tezgahlamaya çalıştılar.

Arap Baharı isyanlarının ABD’nin eseri olduğunu iddia etmek, yoz ve ceberut iktidarları yıkan Arap halklarını küçümsemek ve değişimin dinamosu olan toplumsal, siyasi ve ekonomik dinamikleri yok saymak anlamına gelir. ABD kuşkusuz Arap Baharı’ndan azami ölçüde yararlanmaya çalıştı. Ancak, İngiltere, Rusya ve Türkiye gibi birçok global ve bölgesel aktör de, Arap Baharı’ndan kendi çıkarları doğrultusunda yararlanmaya çalıştılar.

TERÖR ÖRGÜTLERİ İŞBAŞINDA

Irak’a yapılan ABD tecavüzünden ve Arap Baharı’ndan doğan kargaşadan sadece devletler değil, terör örgütleri de azami ölçüde yararlanmaya çalıştılar. Afganistan’da yok edilmeye çalışılan El Kaide, başı kesildikçe yeniden çıkan canavar gibi bu kez Irak’ta kendini gösterdi. El Zerkavi’nin liderliğindeki El Kaide, Irak’ta ABD için ciddi güvenlik sorunları yarattı. Onu daha sonra ABD’nin Bağdat’daki zindanlarından doğan “Irak ve Şam İslam Devleti” (IŞİD) izledi. Kanlı IŞİD örgütü, Rusya’nın müdahalesi olmasaydı Suriye’nin tamamında ve Irak’ın önemli bir bölümünde neredeyse devletleşmek üzereydi.

Afganistan’a yapılan müdahaleden yirmi yıl, Arap Baharı’ndan on yıl sonra haritaya bakınca geniş Orta-Doğu coğrafyasında hiç de iç açıcı bir manzara görünmüyor. Afganistan yeniden Taliban’ın eline geçti. Tunus ve Mısır dışında, Irak, Yemen, Libya ve Suriye iç savaşlar ve terör eylemleri nedeniyle tarumar olmuş durumdalar. Terör örgütleri bu ülkelerde cirit atıyor. Tunus ve Mısır ise siyasi kargaşa ve istikrarsızlıklar içinde her an patlamaya hazır durumdalar.

İslam öğretisini ideoloji olarak kullanan farklı terör örgütleri Avrupa, Kuzey ve Sahra-altı siyah Afrika, Geniş Orta-Doğu Bölgesi, Kafkasya, Orta-Asya, başta Pakistan olmak üzere Hint alt kıtası ve Güney-Doğu Asya’da etkin şekilde faaliyet gösteriyorlar. ABD’nin yirmi yıl önce başlattığı “Terörizme Karşı Savaş” dünyaya sadece daha fazla terör, yıkım ve istikrarsızlık getirdi.

YENİ TALİBAN İKTİDARIYLA BÖLGESEL VE GLOBAL GÜÇLERİN İLİŞKİLERİ

Afganistan’da yeniden iktidara gelen Taliban bu örgütün eski hatalarından ders çıkaran yeni bir sürümü mü, yoksa değişen bir şey yok mu? Taliban’ın verdiği ılımlı mesajlara ne kadar güvenilebilir? Bu yakıcı sorular siyaset odaklarını olduğu kadar, geniş toplum kesimlerini de meşgul ediyor. İnsan hakları ve demokratik hassasiyeti olan çevreler, Taliban’ın değişmediği savıyla tanımama çağrısı yapıyorlar. Oysa “real-politik” anlayışıyla hareket eden başkentlerin çoğu çoktan Afganistan’daki yeni Taliban iktidarıyla temas ve iletişim içine girdiler bile. Birçok başkent yeni kurulacak hükümeti dört gözle bekliyor. Yeni Afgan hükümetinin Taliban’ın söz verdiği gibi ulusal uzlaşı hükümeti olup olmayacağı yakında görülecek. Ama bu bir ayrıntı. Taliban sonrası Afganistan’la ilişkilerini sürdürmek isteyen Çin, Rusya, Pakistan, Suudi Arabistan, İran, Hindistan ve Türkiye gibi devletler Kabil’deki Büyükelçiliklerini kapatmadılar bile.

Çin, Taliban iktidarını tanıyacak devletlerin arasında öne çıkıyor. Asya’daki dünya devi, ABD’nin Afganistan’da bıraktığı boşluğu doldurmak için kararlı gözüküyor. Taliban liderlerinden aldığı, Sincan’da faaliyet gösterdiği iddia edilen Doğu Türkistan İslami (ETIM) Hareketi adlı terör örgütünü desteklememe sözü karşılığında, Afganistan’da BRI (Kuşak ve Yol Girişimi) çerçevesinde kapsamlı altyapı ve enerji yaptırımları yapmaya hazırlanıyor. Çin, yol ve enerji hatları gibi altyapı yatırımlarının yanı sıra, Afganistan’da uzun yıllar süren iç savaş nedeniyle çıkarılamayan lityum (elektrikli arabalar için temel hammaddelerden biri, dünyadaki en zengin kaynaklar Afganistan’da), bakır, doğalgaz ve petrol kaynaklarını işletmek istiyor. Ayrıca Afganistan üzerinden Körfez bölgesine inerek nüfuz alanını genişletmeyi planlıyor. Çin, Taliban’ın yöneteceği yeni Afganistan’ın dünyadaki en önemli destekçisi olmaya hazırlanıyor. Taliban, terör örgütlerini desteklememe konusunda benzer sözleri Rusya ve İran’a da verdi. İran, Taliban’dan IŞİD’le mücadeleye devam etmesini, ülkesine yeni göçmen gelmesine izin vermemesini ve Şii Hazara azınlığa baskı yapmamasını bekliyor. İran’ın Afganistan politikasını bir zamanlar Taliban rejimine en koyu düşmanlık güden Devrim Muhafızlarının yönlendirmesi, değişen zamanların anlaşılması bakımından önemli bir endikasyon.

Rusya, Afganistan’dan bölgeye yayılacak muhtemel bir terör dalgasından endişeli olmakla beraber, Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinin realite olarak kabul edilmesi ve Taliban’la işbirliği yapılmasının yollarının araştırılması gerektiğini söylüyor (Putin). Rus diplomatik kaynakları, Kabil’deki şartların Taliban’ın gelmesiyle beraber iyileştiğini iddia ediyorlar. ABD’nin yenilgiye uğrayarak Rusya’nın arka bahçesi sayılan Özbekistan, Tacikistan gibi ülkelere komşu bir coğrafyadan kovulması, bu ülke bakımından büyük kazanç olarak değerlendiriliyor. Rusya’nın Taliban’dan beklediği, sözünde durarak Kafkasya ve Orta-Asya kökenli terör örgütlerine topraklarında hareket imkânı tanımaması, uyuşturucu trafiğine izin vermemesi ve bölgesel istikrarı tehlikeye atacak adımlardan imtina etmesi.

Pakistan, kuruluşuna destek verdiği Taliban üzerindeki etkisini hâlâ koruyor. Taliban’la ilişkisini işgal yıllarında ABD’ye rağmen sürdüren ve bu örgütün liderlerine zor zamanlarında kucak açan Pakistan’ın Taliban’la yakın bir işbirliği içinde olmasından doğal bir şey olamaz. Çin’in Afganistan’da nüfuzunu arttırması Pakistan’ın elini daha da kuvvetlendirecek. Ancak, Pakistan’ın Afganistan’la ilgili büyük problemleri de var. Afganistan’dan gelen göçmenler ve terör örgütleri Pakistan’ı istikrarsızlaştırdılar. Pakistan’ın bunu önlemek için elinde yeterli güç yok. Ayrıca Peştun milliyetçiliği de Pakistan’ın başını ağrıtıyor. Taliban yönetimindeki Afganistan’ın, iki ülke arasında sınırı oluşturan, İngiliz sömürge yönetimi tarafından keyfi olarak çizilmiş “Durand” hattını, Peştun milliyetini ikiye ayırması nedeniyle sınır olarak kabul etmemesi, ileride bu iki ülkeyi çatışma içine sokabilir.

Hindistan Taliban’ın Pakistan’la yakınlığından ve Keşmir bölgesinde faaliyet gösteren Lashkar-e-Tayyiba terör örgütüne Pakistan’la beraber verdiği destekten dolayı Taliban rejiminin Afganistan’da iktidarı ele geçirmesine memnuniyet duymayan ülkeler grubunda yer alıyor. Çin’in Taliban yönetimi altındaki Afganistan’da etkili olacak olması, Hindistan’ı rahatsız eden ilave bir faktör. Buna rağmen Hindistan da Kabil’deki Büyükelçiliğini kapatmadı ve Pakistan’ın etkisini kırmak için Taliban’la temas ve diyalog imkanları arıyor.

İran’ın bu konuda Hindistan’a destek sağladığı iddia ediliyor. Suudi Arabistan ve Körfez ülkelerinin Taliban’la sorunları yok. Bazı Taliban liderleri, dostumuz Katar’da uzun yıllar karargâh kurarak örgütün dış ilişkilerini ve propagandasını buradan yürüttüler. Bu aşamadan sonra Suudi Arabistan ve Körfez ülkelerinden Taliban’a hibe ve kredi musluklarının açılması şaşırtıcı olmayacak.

TÜRKİYE’NİN TALİBAN’LA İLİŞKİLERİ

Bu başlığın altına sadece kamuoyunun bildiklerini yazabiliyoruz. Kabil Havaalanı’nın koruma ve “işletme” görevine talip olduğumuz ortaya çıktıktan sonra, Cumhurbaşkanı Erdoğan 20 Temmuz Barış Harekâtı kutlamaları için gittiği Kıbrıs’ta, Taliban’la inanç bakımından farklı bir tutumunun olmadığını açıklayarak bu ilişkiye din kardeşliği açısından sıcak yaklaştığının ilk işaretini vermişti. Cumhurbaşkanı daha sonra Taliban lideri ile görüşmeye hazır olduğunu belirtmiş, nihayet Taliban sözcülerinin Kabil düştükten sonra yaptıkları açıklamaları ılımlı ve “olumlu” bulduğunu ifade etmişti. Milli Savunma Bakanı Akar da Afgan “kardeşlerimizle” işbirliği yapmaktan ve Kabil havaalanı misyonunu Taliban’la mutabık kalarak üstlenmekten memnuniyet duyacağımızı birkaç kez kamuoyuna duyurmuştu.

Oysa Taliban, Türk askerlerinin NATO misyonunun biteceği 31 Ağustos tarihinden sonra Afganistan’da kalmasına karşı. Taliban temsilcileri bu tarihten sonra Türk askerinin işgalci sayılacağını birkaç kez açıkladılar. Taliban, asker yerine Türkiye’den mühendis istiyor. Türkiye ile ülkenin kalkınması, altyapının restorasyonu ve teknik alanlarda işbirliği yapmayı arzuluyor.

Kamuoyu ne düşünürse düşünsün, AKP iktidarının Taliban rejimini tanımak ve onunla gerek havaalanında gerekse diğer alanlarda işbirliği yapmakta kararlı olduğunda kuşku yok. Türkiye, Afganistan’da yenilen ABD ve koalisyon ortaklarından bağımsız bir siyasi çizgi izleyerek, bunu 2023 seçimleri öncesinde oya tahvil etmenin yollarını arayacak. Tabii, artan Afgan göçmenler suyu bulandırmazsa.

AFGANİSTAN’DA ABD LİDERLİĞİNDEKİ BATI SİSTEMİ YENİLİRKEN, RADİKAL İSLAMCI AKIMLAR VE ASYA’NIN OTOKRATİK REJİMLERİ AVANTAJ SAĞLADILAR

Afganistan’da Taliban zaferinden Çin, Rusya, İran ve Pakistan kazançlı çıkarken, ABD ve NATO ciddi bir itibar kaybına uğradı. Bu kayıp Biden yönetimi için büyük bir hezimet boyutunda. Batı sistemi Afganistan fiyaskosu dolayısıyla karmakarışık. Biden güya özgür dünyaya liderlik yapacaktı (Amerika is back). Trump yönetiminin uluslararası ilişkilerde yarattığı tahribatı onaracak, Çin’e karşı Batı dünyasını örgütleyecekti. Dünyada demokrasi cephesini güçlendirecek, başta insan hakları olmak üzere evrensel hak ve değerlerin savunuculuğunu yapacaktı. Afganistan hezimeti Biden yönetiminin içinin kof olduğunu gösterdi. Varsa, Biden yönetimine bağlanan beklentilerin hepsi çöpe gitti. Kapitalist liberal Batı dünyası artık Biden yönetimine güvenerek hiçbir riskli girişimin içinde yer almaz.”

Kimi yorumcular ABD’nin Afganistan’daki hezimetinin Amerikan yüzyılının sonunu işaret ettiğini belirtiyorlar. Her hâlükârda, Amerika liderliğindeki Batı sistemi ağır bir yara alıp dağılırken, radikal İslamcı akımlar ve Asya’nın otokratik rejimleri büyük bir avantaj sağladılar. Liberal Batı’nın içinde düştüğü yüz kızartıcı durumu hiçbir şey Kabil Havaalanı’ndaki durumdan daha iyi anlatamaz. Afganistan’da Taliban’ın galibiyetinden İslam ülkelerindeki cılız laik kesimler de önemli bir darbe yedi.