Diplomasi*

Neden demokrasi istenir? Önce insana saygı; bununla birlikte kamu düzeni ve hukuk ihtiyacı; böylece siyasi istikrar, sosyal huzur, ekonomik refah ve uluslararası saygınlık için … Bunlar demokratik güvenliğin birbirine bağlı ayrılmaz halkaları …

İnsan toplumu yüzyıllardır temel hak ve özgürlüklerine sahip çıkma ve adalet arayışı içinde. Umut verici bir sistemin kurulabilmesi ve anlamlı ilerlemenin sağlanabilmesi için İkinci Dünya Savaşı sonrasını beklemek gerekmiş. Türkiye’nin de dahil olduğu devletlerin uzlaşısı ile yürürlüğe konan sistemin ilk 45 yılını kapsayan Soğuk Savaş döneminde sınırlı ilerleme sağlanabilmiş. Ama unutmayalım, insan haklarına saygı ve demokratik güvenlik özlemi, Soğuk Savaş dönemi bölünmüşlüğünün sona ermesinde de başat rol oynamış. 1990’lardan sonra insan haklarını koruma sistemi yaygınlaşmış, derinleşmiş ve uygulamada görünür etkinlik kazanmış.

Sorunlar tümüyle çözüldü mü? Hayır.

Halen eskiden kalan sorunların çözümü için mücadeleye devam gerekiyor; modern köleliğin tasfiyesi gibi …

Geliştirilen standartların uygulamaya yansıtılması gerekiyor; yaşam hakkı, işkence ve kötü muamele yasağı, özgürlük ve güvenlik hakkı, adil yargılanma hakkı, ifade özgürlüğü, gösteri özgürlüğü, ayrımcılık yasağı gibi …

Ayrıca, karşılaşılan yeni sınamaların demokratik güvenliği aşındıramaması için yeni önlemler geliştirilmesine ve bunların etkin uygulanmasına yönelik siyasi iradenin korunabilmesine ihtiyaç var.

Demokratik güvenliğin kaygı verici gerilemesi

Özellikle son on yılda demokratik güvenliğin gerileme eğiliminin güçlendiğini, çoğu Avrupa Birliği ülkesinin ve Türkiye’nin de bu eğilimin dışında kalamadığını kaygı ile izliyoruz. Çok taraflılık yerini kutuplaşmaya bırakıyor. Uzlaşı kültürünün temeli diyalogdan diğerlerini ötekileştirici, aşağılayıcı ve tehdit edici dile dönülüyor. Yumuşak güç kullanımından sert güce başvurmaya doğru hızlanan eğilim geleceğe yönelik güven duygularını sarsıyor. Umut yerini karamsarlığa bırakıyor.

Bunlara bir de COVID-19 küresel salgınının yol açtığı sosyal, ekonomik ve psikolojik etkileri ekleyin …

Değerler ve çıkarlar dengesi bozuluyor

Belki de en önemli boyutlardan biri, değerler ve çıkarlar arasında kurulmaya çalışılan anlamlı dengenin bozulması. Gerçekte hayatımızın her boyutunda farklı unsurlar arasında kurulan dengeler üzerinde yaşamıyor muyuz?

Siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel anlamda dar ve bencil hedeflerin toplumun tümünü ilgilendiren ortak çıkarların önüne geçmesi, demokrasinin temel hedefi olan farklılıkların barış içinde birlikte yaşamasına zarar vermiyor mu? Kısa dönemde bir kesim için kazanç gibi görünebilecek bu bencil yaklaşımın uzun dönemde hepimize zarar vermesi olası değil mi?

Değerler ve çıkarlar denkleminde ibrenin, birlikte geliştirilen ortak değerlerden uzaklaşarak çıkarlar yönünde hızla ilerlemesi, demokrasinin geleceği için büyük tehlike oluşturuyor.

Demokratik güvenlik nedir?

Küresel düzeyde Birleşmiş Milletler’de ve bizim de bulunduğumuz siyasi coğrafyada Avrupa Konseyi’nde üye devletlerin ortak çabaları ile geliştirilen normlar, kalıcı demokrasinin ilke ve standartlarını oluşturuyor. Türkiye’nin her iki kuruluşun da kurucu üyeleri arasında yer aldığını hatırlayalım.

Avrupa Konseyi demokratik güvenliğin beş ana unsurunu şöyle tanımlıyor; bağımsız yargı, ifade özgürlüğü, gösteri özgürlüğü, demokratik kurumlar ve katılımcı demokrasi.

Avrupa Birliği’nin siyasi kriterleri de, gerçekte, Avrupa Konseyi tarafından geliştirilen demokratik güvenlik standartları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının toplamıdır.

Demokrasi yanlısı hangi kişi ya da siyasi parti, demokratik güvenlik unsurlarından hangisine karşı çıkabilir? Ya da karşı çıkıyorsa demokrasi yanlısı olarak tanımlanabilir mi?

Toplanma ve gösteri özgürlüğü

Önce özgür ve demokratik toplumun temel taşı niteliği taşıyan düşünce ve ifade özgürlüğü ile başlayalım. İfade özgürlüğü, insan hakları ve demokrasinin geliştirilmesi için başlıca koşuldur. Düşüncenin evriminin güvencesidir.

Toplanma ve gösteri özgürlüğü, düşüncelerin toplu olarak ifade edilmesinin, dolayısıyla karar sürecine katılımın aracıdır. Bireysel özgürlüğün toplu kullanımı olarak tanımlanabilir. Katılımcı demokrasi ve çoğulculuğun temel unsurları arasındadır.

Siyasi istikrar ve sosyal huzur için demokrasiye güveniyorsak, ifade ve gösteri özgürlüğüne de saygı duymalıyız.

Bu zaten insan onuruna, insan haklarına ve demokratik katılıma saygının gereğidir. Ayrıca, bir hukuk yükümlülüğüdür.

Devletin toplanma ve gösteri özgürlüğünü koruma yükümlülüğünün normatif temelini yeniden ayrıntılı olarak izah etmeye gerek yok. Özellikle son dönemde, T24 dahil, medya kuruluşlarında çok sayıda değerli yazarımız tarafından kamuoyuna geniş bilgi sağlandı. Bazı önemli belgeleri başlıklar olarak hatırlayalım: İnsan Hakları Evrensel Bildirisi (madde 20); Medeni ve Siyasi Hakları İlişkin Uluslararası Sözleşme (madde 21); Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (madde 11); Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları; Anayasamız (madde 34); Anayasa Mahkemesi kararları … Bu listeyi uzatmak mümkün.

Türkiye bu konuya ilişkin tüm uluslararası belgelerin yazımına katkıda bulunmuş ve bu belgelere taraf olmuştur. Anayasamız ve yasalarımız uluslararası belgelerde yer alan normlar ile büyük ölçüde örtüşen hükümler içerir. Zaten Anayasa’da 2004’te yapılan değişiklikle, taraf olunan uluslararası belgeler “kanun hükmündedir” ve farklılık olursa uluslararası belge hükmü esas alınır ilkesi benimsenmiştir.

Gösteri özgürlüğünün sınırı yok mu? Diğer özgürlük alanlarında olduğu gibi var. Temel ölçü şiddet. Sınırlama unsurları uluslararası belgelerde ve Anayasa’da kayıtlı. Uluslararası ve ulusal yargı kararlarında gerekçeli olarak izah edilmiş.

Şiddet amaçlı ya da şiddet içeren gösteriye izin verilemez. Devletin bu yöndeki girişimleri engelleme yükümlülüğü ve görevi var.

Öte yandan, devletin toplanma ve gösteri özgürlüğünü koruma, araya karışan şiddet eğilimi taşıyan ya da şiddete başvuran kişi ya da grupları ayıklayarak gösterinin güvenlik içinde gerçekleşmesini sağlama yükümlülüğü ve görevi de var.

Sonuç olarak, bu konuda iç yasalarımızdaki bazı çelişkileri gidermeye yönelik yasal reform ihtiyacı olmakla birlikte, “kanun hükmünde” olan uluslararası hukuk ve Anayasamız ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi kararları, çağdaş demokrasi anlayışına uygun uygulama için yeterli normatif temeli sağlıyor.

Boğaziçi Üniversitesi’nde durum

Boğaziçi Üniversitesi’nde öğrencilerin ve akademisyenlerin neden gösteri yaptıklarını ve ne istediklerini biliyoruz. Aynı şekilde, Boğaziçi’ne destek olan diğer üniversitelerin ve sosyal kesimlerin de isteklerini biliyoruz.

Bu gösterilerde şiddete başvuru var mı? Belki bazı marjinal provokatif kesimlerin bu yönde eğilimleri olabilir. Ama bunları ayıklamak ve gösterilerin güvenliğini sağlamak devletin görevi. Bunun dışında gösterilerin demokrasi standartlarına uygun gerçekleştiği görülüyor.

Şu fotoğrafa bakalım. Boğaziçi akademisyenlerinin düşünce ve beklentilerini ifade ettikleri bu gösteride şiddet unsuru var mı?

Demokratik gösterinin engellenmesi, insan onuruna saygının, hukukun ve demokratik güvenliğin ihlalidir.

Şu fotoğrafa da bakalım. Bu manzara olağan ve orantılı müdahale olarak algılanabilir mi? Bu günümüzde ve gelecekte ülkemizde demokrasi algısına zarar verebilecek bir manzara. Bunlara izin verilmemesini diliyoruz.

Demokratik gösteriye orantısız ve aşırı güç kullanılarak müdahale de, ayrıca uluslararası ve ulusal hukukumuzda yerleşik işkence ve kötü muamele yasağının ihlalidir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin gösteri özgürlüğüne ilişkin 11. maddesi ile işkence ve kötü muamele yasağına ilişki 3. maddesi kapsamında yapılan başvurulara ilişkin çok sayıda kararı var. Anayasa Mahkemesi’nin de bu konuda kararları var. İlgi duyulursa, gösteriye müdahaleyi ayrıntılı olarak değerlendiren son örneklerden biri olan 15.12 2020 tarihli kararının incelenmesi yararlı olabilir.

Üniversitelerimiz, Boğaziçi Üniversitesi, öğrencilerimiz, akademisyenlerimiz … Bizim çok değerli varlıklarımız, geleceğimizin ve küresel düzlemde insanlığın geleceğinin güvenceleri. Onları dinleyelim, onları koruyalım …

İnsan hakları, hukuk ve demokrasi, kısaca demokratik güvenlik, siyasi istikrarımızın, sosyal huzurumuzun, ekonomik refahımızın ve uluslararası saygın konumumuzun güvenceleri. Onları koruyalım, geliştirelim …

* Bu yazı 8 Şubat 2021’de T24’te (https://t24.com.tr/yazarlar/erdogan-iscan) yayımlanmıştır.

Merhum Cumhurbaşkanlarımızdan Süleyman Demirel’in unutulmayan sözlerinden biri de “Siyasette 24 saat uzun bir süredir” olmuştu. Galiba artık bu sözü diplomasi için uyarlayarak da kullanabileceğiz. Uluslararası ilişkilerde dengeler  alışılmadık bir süratle değişmeye başladı. Amerika düne kadar devirmeye çalıştığı Venezuela Lideri Madura’ya heyet gönderdi. İran’la barışmanın eşiğinde. Almanya birdenbire sıkı NATO’cu kesildi. Hem de gençliğinde NATO karşıtı  makaleler kaleme alan Scholz’un şansölyeliği döneminde. Yılların tarafsızı Finlandiya, NATO’ya girmekten söz ediyor.

Sadece son bir hafta içerisinde Türkiye’de yaşanan diplomasi trafiğine bakıldığında değişen Dünya’nın yeni normalinde Türkiye, yıldızı parlayan ülkelerin ön sıralarında görülüyor. 14 yıl aradan sonra İsrail Devlet Başkanı Herzog, Türkiye’yi ziyaret etti. Bir sonraki gün  Azerbaycan Devlet Başkanı Aliyev Ankara’ya geldi. Sam Amcamız bizi yeniden keşfetti. Başkan seçildikten ancak altı ay sonra Türkiye’yi hatırlayan Biden, önce Bakan Yardımcısı Sherman’ı gönderdi, ardından da kendisi Cumhurbaşkanı Erdoğan’ı telefonla aradı. Yunanistan Başbakanı Mitsotakis, İstanbul’da düzenlenen bir ayini bahane ederek apar topar İstanbul’a koştu. NATO Genel Sekreteri Stoltenberg, AGİT Genel Sekreteri  Schmid, AB Güvenlik ve Dış Politika Yüksek Temsilcisi Borrell Antalya Diplomasi Forumuna katıldılar. Son olarak da yıllardır yüzümüze bakmayan Avrupa Birliği’nin itici gücü Almanya’nın çiçeği burnunda Başbakanı Scholz, ilk yurt dışı seyahatlerinden birini Türkiye’ye yaptı.

İnsan,” ne oldu da, Türkiye birden bire bu kadar kıymete bindi?” diye sormadan edemiyor. İlk akla gelen Ukrayna krizi dolayısıyla, Türkiye’nin jeopolitik öneminin yeniden anlaşılması. Aslına bakılacak olursa,bence  bu dönemde Türkiye’ye yapılan ziyaretlerin  ortak paydası Ukrayna’dan ziyade enerji güvenliği. Gelişmelerin fitilini ateşleyen de bu yılın ilk haftasında Amerika’nın EastMed’ten desteğini çekmesi oldu.

Herzog’un Türkiye ziyareti

9 Mart’ta, Türkiye’ye gelen İsrail Cumhurbaşkanı Herzog, Yunanlıların ve Kıbrıslı Rumların endişelerini gidermek amacıyla, Ankara’dan önce, 25 Şubat’ta Atinayı, 2 Mart’ta da Lefkoşe’yi ziyaret etti. Bu amacında ne kadar başarılı olur belli değil; Ama, Atina ziyareti, tam da Rus saldırılarının başladığı güne rastlaması nedeniyle biraz güme gitti.

İsrail, en azından dışarıdan göründüğü kadarıyla, Ankara ziyaretine daha iyi hazırlanmış. Herzog’u taşıyan uçağın Türkçe “ barış”, “işbirliği” ve “ gelecek” sözcükleriyle süslenmesi, konuk cumhurbaşkanının basın toplantısına Türkçe konuşarak başlaması, konuşmada Nazım Hikmet’e, Hz. İbrahim’e yapılan atıflar ince düşünülmüş şirinliklerdi. Vücut dili itibariyle de Herzog, daha sıcak bir görüntü sergiledi. Tokalaşma sırasında cumhurbaşkanı Erdoğan’ın elini iki avucunun içinde tutarken,  Cumhurbaşkanı Erdoğan tüm görüntülerde konuğuna dokunmaktan kaçındı. Adeta “Bitse de gitsek” der gibi bir hali vardı. Konuşmasının önemli bir bölümünü Filistin sorununa ayırdı. Belli ki Mavi Marmara lobisi hala etkisini hissettiriyor.

Herzog’un konuşması içerik ve tonu itibariyle gayet diplomatik bir üslupla kaleme alınmış, vizyoner olduğu kadar da gerçekçi bir konuşmaydı. Öte yandan bir gün sonra Aliyev’i havaalanında Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı karşılarken, Herzog’un Protokol Genel Müdürünce karşılanması  İsrail Büyükelçisinin dikkatinden kaçmamıştır.  Kapalı kapılar ardında neler konuşuldu bilemeyiz. Ama görüşmelerin ağırlığını boru hatları projesinin teşkil ettiğini tahmin etmek mümkün. Önümüzdeki nisan ayında Dışişleri Bakanından sonra Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanının İsrail’i ziyaret edeceğinin açıklanması, yeni dönemdeki işbirliğinin bel kemiğini enerji konularının oluşturacağına işaret ediyor. Herzogun Ankara ziyareti ilişkilerdeki psikolojik bariyerin kaldırılması açısından iyi bir işlev gördü. Bundan sonrasını söylemler değil, karşılıklı eylemler belirleyecek.

Erdoğan-Mitsotakis görüşmesi

3 Mart’ta İstanbul’a gelen Mitsotakis’in bu başbakan sıfatıyla Türkiye’ye yaptığı ilk ziyaret. İki Lider daha önce New York, Londra ve Brüksel’de uluslararası toplantılar marjında üç kez bir araya geldiler. Her üç görüşme de kalabalık heyetlerle, kasvetli toplantı odalarında gerçekleşmişti. İstanbul’daki görüşme ise bu kere muhteşem Boğaz manzaralı Vahdettin köşkünde, çalışma yemeği formatında, kravatlar fora edilerek rahat bir ortamda yapıldı. Erdoğan-Papandreou yakınlaşması da 2010 yılında Boğaz’ın diğer yakasındaki Dolmabahçe sarayında başlamıştı. Gittiği tavernalardaki garsonlara bile Türkiye’yi şikayet eden Dışişleri Bakanı Dendias’ın heyette yer almamış olması da mutlaka olumlu havaya katkıda bulunmuştur.

Ukrayna krizi ekonomik açıdan Yunanistan’ı şimdiden vurmaya başladı. Geçen sene 1.35 Avroya satılan benzinin litresi bu ay 2 avroyu geçti. Kısa bir süre öncesine kadar elektrik giderleri için 100 avro ödeyen Yunanlı’nın elektrik faturası 200-250 avroya çıkmış. Savaşın devam etmesi asıl Yunanistan’ın en önemli gelir kaynağı turizmi etkileyecek. Yunan medyasında Mayıs ayında erken seçim lafları dolaşıyor. Bu şartlarda Mitsotakis, Türkiye ile gerginlik politikasını bir süre için bir kenara bırakmak istiyor olabilir. Mitsotakis’i Türkiye’ye getiren esas neden ise, Doğu Akdeniz’de yeniden şekillenmeye başlayan enerji denkleminin dışında kalmamak olmalı. Yunanistan’da EastMed’in yerine, İsrail-Türkiye-Yunanistan hattını gündeme getirmek isteyenlerin sayısı az değil. Türk-Yunan ilişkilerinin seyrinde genelde yaza doğru gerilim düşer. Denizde tatbikatlara, NAVTEX’lere ara verilir. Turizm, her iki ülke için de önemli. Umarım Mitsotakis’in ziyareti bu sefer kalıcı bir yakınlaşma sürecinin başlangıcı olur. Türkiye açısından da Yunanistan olmadan, ”sorunsuz çember” eksik kalacaktır.

Alman Şansölyesi Scholz’un Türkiye ziyareti

Olaf Scholz, Şansölye koltuğundaki üçüncü ayını henüz bir hafta önce tamamladı. Sosyal Demokratların seçim kampanyasındaki Türkiye söylemleri ve koalisyon ortağı yeşillerin Türkiye’ye bakışı, Merkel sonrası dönemde Türk-Alman ilişkileri için pek ümit vaat etmiyordu. Scholz’un ani bir kararla Ankara’ya gelmesi sürpriz oldu. Ukrayna savaşının çıkmasından Batı’da en fazla olumsuz etkilenenlerin başında Almanya geliyor. Alman enerji firması UNIPER’e göre, geçtiğimiz ay Almanya doğal gazı ihtiyacının yarısını Rusya’dan karşılamış. Doğal gazın ısınmadaki payı %41. Rus gazının kesintiye uğraması olasılığı Scholz’a eminim karalar bağlatıyordur. Bu nedenle Scholz son dönemde Türkiye ile birlikte savaşın sona ermesi için yoğun uğraş veriyor. Üç ay içinde Cumhurbaşkanı Erdoğan’dan sonra Putin’le en fazla konuşan lider herhalde Scholz olmuştur.

Scholz-Erdoğan görüşmesinde, muhtemelen ağırlığı Ukrayna savaşının teşkil ettiği  anlaşılıyor. İkili ilişkiler bağlamında, Almanya savaş bölgesine gönderdiği bunca silahlardan sonra müttefiki   Türkiye’ye hangi gerekçeyle üstü kapalı bir ambargo uyguladığını izah etmekte zorlanacaktır. Nitekim basın toplantısında Altay tanklarının motoruyla ilgili yöneltilen bir soruda topu taca attı. Avrupa Birliğine katılım sürecinde iki taraf da iştahını kaybetti. Görüşmelerde, ne Almanya’nın tutum değiştirdiğini, ne de Türkiye’nin bastırdığını sanmıyorum.

Son bir haftada yaşananlar, Doğu Akdeniz’de bölgesel işbirliği açısından yeni bir fırsat penceresi doğuruyor. Yeni normalde gerek EastMed’in tarih sayfalarına kalkması, gerek Rus gazına bağımlılıktan kurtulmanın yolunun yine Türkiye’den geçecek olması Türkiye’yi kilit ülke durumuna getiriyor. Yeter ki önceki hatalarımıza tekrar düşmeyelim, bu sefer oyunu iyi oynayalım.