Türk-ABD Liderler Görüşmesi : Biden’ın Stratejisi

Neden demokrasi istenir? Önce insana saygı; bununla birlikte kamu düzeni ve hukuk ihtiyacı; böylece siyasi istikrar, sosyal huzur, ekonomik refah ve uluslararası saygınlık için … Bunlar demokratik güvenliğin birbirine bağlı ayrılmaz halkaları …

İnsan toplumu yüzyıllardır temel hak ve özgürlüklerine sahip çıkma ve adalet arayışı içinde. Umut verici bir sistemin kurulabilmesi ve anlamlı ilerlemenin sağlanabilmesi için İkinci Dünya Savaşı sonrasını beklemek gerekmiş. Türkiye’nin de dahil olduğu devletlerin uzlaşısı ile yürürlüğe konan sistemin ilk 45 yılını kapsayan Soğuk Savaş döneminde sınırlı ilerleme sağlanabilmiş. Ama unutmayalım, insan haklarına saygı ve demokratik güvenlik özlemi, Soğuk Savaş dönemi bölünmüşlüğünün sona ermesinde de başat rol oynamış. 1990’lardan sonra insan haklarını koruma sistemi yaygınlaşmış, derinleşmiş ve uygulamada görünür etkinlik kazanmış.

Sorunlar tümüyle çözüldü mü? Hayır.

Halen eskiden kalan sorunların çözümü için mücadeleye devam gerekiyor; modern köleliğin tasfiyesi gibi …

Geliştirilen standartların uygulamaya yansıtılması gerekiyor; yaşam hakkı, işkence ve kötü muamele yasağı, özgürlük ve güvenlik hakkı, adil yargılanma hakkı, ifade özgürlüğü, gösteri özgürlüğü, ayrımcılık yasağı gibi …

Ayrıca, karşılaşılan yeni sınamaların demokratik güvenliği aşındıramaması için yeni önlemler geliştirilmesine ve bunların etkin uygulanmasına yönelik siyasi iradenin korunabilmesine ihtiyaç var.

Demokratik güvenliğin kaygı verici gerilemesi

Özellikle son on yılda demokratik güvenliğin gerileme eğiliminin güçlendiğini, çoğu Avrupa Birliği ülkesinin ve Türkiye’nin de bu eğilimin dışında kalamadığını kaygı ile izliyoruz. Çok taraflılık yerini kutuplaşmaya bırakıyor. Uzlaşı kültürünün temeli diyalogdan diğerlerini ötekileştirici, aşağılayıcı ve tehdit edici dile dönülüyor. Yumuşak güç kullanımından sert güce başvurmaya doğru hızlanan eğilim geleceğe yönelik güven duygularını sarsıyor. Umut yerini karamsarlığa bırakıyor.

Bunlara bir de COVID-19 küresel salgınının yol açtığı sosyal, ekonomik ve psikolojik etkileri ekleyin …

Değerler ve çıkarlar dengesi bozuluyor

Belki de en önemli boyutlardan biri, değerler ve çıkarlar arasında kurulmaya çalışılan anlamlı dengenin bozulması. Gerçekte hayatımızın her boyutunda farklı unsurlar arasında kurulan dengeler üzerinde yaşamıyor muyuz?

Siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel anlamda dar ve bencil hedeflerin toplumun tümünü ilgilendiren ortak çıkarların önüne geçmesi, demokrasinin temel hedefi olan farklılıkların barış içinde birlikte yaşamasına zarar vermiyor mu? Kısa dönemde bir kesim için kazanç gibi görünebilecek bu bencil yaklaşımın uzun dönemde hepimize zarar vermesi olası değil mi?

Değerler ve çıkarlar denkleminde ibrenin, birlikte geliştirilen ortak değerlerden uzaklaşarak çıkarlar yönünde hızla ilerlemesi, demokrasinin geleceği için büyük tehlike oluşturuyor.

Demokratik güvenlik nedir?

Küresel düzeyde Birleşmiş Milletler’de ve bizim de bulunduğumuz siyasi coğrafyada Avrupa Konseyi’nde üye devletlerin ortak çabaları ile geliştirilen normlar, kalıcı demokrasinin ilke ve standartlarını oluşturuyor. Türkiye’nin her iki kuruluşun da kurucu üyeleri arasında yer aldığını hatırlayalım.

Avrupa Konseyi demokratik güvenliğin beş ana unsurunu şöyle tanımlıyor; bağımsız yargı, ifade özgürlüğü, gösteri özgürlüğü, demokratik kurumlar ve katılımcı demokrasi.

Avrupa Birliği’nin siyasi kriterleri de, gerçekte, Avrupa Konseyi tarafından geliştirilen demokratik güvenlik standartları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının toplamıdır.

Demokrasi yanlısı hangi kişi ya da siyasi parti, demokratik güvenlik unsurlarından hangisine karşı çıkabilir? Ya da karşı çıkıyorsa demokrasi yanlısı olarak tanımlanabilir mi?

Toplanma ve gösteri özgürlüğü

Önce özgür ve demokratik toplumun temel taşı niteliği taşıyan düşünce ve ifade özgürlüğü ile başlayalım. İfade özgürlüğü, insan hakları ve demokrasinin geliştirilmesi için başlıca koşuldur. Düşüncenin evriminin güvencesidir.

Toplanma ve gösteri özgürlüğü, düşüncelerin toplu olarak ifade edilmesinin, dolayısıyla karar sürecine katılımın aracıdır. Bireysel özgürlüğün toplu kullanımı olarak tanımlanabilir. Katılımcı demokrasi ve çoğulculuğun temel unsurları arasındadır.

Siyasi istikrar ve sosyal huzur için demokrasiye güveniyorsak, ifade ve gösteri özgürlüğüne de saygı duymalıyız.

Bu zaten insan onuruna, insan haklarına ve demokratik katılıma saygının gereğidir. Ayrıca, bir hukuk yükümlülüğüdür.

Devletin toplanma ve gösteri özgürlüğünü koruma yükümlülüğünün normatif temelini yeniden ayrıntılı olarak izah etmeye gerek yok. Özellikle son dönemde, T24 dahil, medya kuruluşlarında çok sayıda değerli yazarımız tarafından kamuoyuna geniş bilgi sağlandı. Bazı önemli belgeleri başlıklar olarak hatırlayalım: İnsan Hakları Evrensel Bildirisi (madde 20); Medeni ve Siyasi Hakları İlişkin Uluslararası Sözleşme (madde 21); Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (madde 11); Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları; Anayasamız (madde 34); Anayasa Mahkemesi kararları … Bu listeyi uzatmak mümkün.

Türkiye bu konuya ilişkin tüm uluslararası belgelerin yazımına katkıda bulunmuş ve bu belgelere taraf olmuştur. Anayasamız ve yasalarımız uluslararası belgelerde yer alan normlar ile büyük ölçüde örtüşen hükümler içerir. Zaten Anayasa’da 2004’te yapılan değişiklikle, taraf olunan uluslararası belgeler “kanun hükmündedir” ve farklılık olursa uluslararası belge hükmü esas alınır ilkesi benimsenmiştir.

Gösteri özgürlüğünün sınırı yok mu? Diğer özgürlük alanlarında olduğu gibi var. Temel ölçü şiddet. Sınırlama unsurları uluslararası belgelerde ve Anayasa’da kayıtlı. Uluslararası ve ulusal yargı kararlarında gerekçeli olarak izah edilmiş.

Şiddet amaçlı ya da şiddet içeren gösteriye izin verilemez. Devletin bu yöndeki girişimleri engelleme yükümlülüğü ve görevi var.

Öte yandan, devletin toplanma ve gösteri özgürlüğünü koruma, araya karışan şiddet eğilimi taşıyan ya da şiddete başvuran kişi ya da grupları ayıklayarak gösterinin güvenlik içinde gerçekleşmesini sağlama yükümlülüğü ve görevi de var.

Sonuç olarak, bu konuda iç yasalarımızdaki bazı çelişkileri gidermeye yönelik yasal reform ihtiyacı olmakla birlikte, “kanun hükmünde” olan uluslararası hukuk ve Anayasamız ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi kararları, çağdaş demokrasi anlayışına uygun uygulama için yeterli normatif temeli sağlıyor.

Boğaziçi Üniversitesi’nde durum

Boğaziçi Üniversitesi’nde öğrencilerin ve akademisyenlerin neden gösteri yaptıklarını ve ne istediklerini biliyoruz. Aynı şekilde, Boğaziçi’ne destek olan diğer üniversitelerin ve sosyal kesimlerin de isteklerini biliyoruz.

Bu gösterilerde şiddete başvuru var mı? Belki bazı marjinal provokatif kesimlerin bu yönde eğilimleri olabilir. Ama bunları ayıklamak ve gösterilerin güvenliğini sağlamak devletin görevi. Bunun dışında gösterilerin demokrasi standartlarına uygun gerçekleştiği görülüyor.

Şu fotoğrafa bakalım. Boğaziçi akademisyenlerinin düşünce ve beklentilerini ifade ettikleri bu gösteride şiddet unsuru var mı?

Demokratik gösterinin engellenmesi, insan onuruna saygının, hukukun ve demokratik güvenliğin ihlalidir.

Şu fotoğrafa da bakalım. Bu manzara olağan ve orantılı müdahale olarak algılanabilir mi? Bu günümüzde ve gelecekte ülkemizde demokrasi algısına zarar verebilecek bir manzara. Bunlara izin verilmemesini diliyoruz.

Demokratik gösteriye orantısız ve aşırı güç kullanılarak müdahale de, ayrıca uluslararası ve ulusal hukukumuzda yerleşik işkence ve kötü muamele yasağının ihlalidir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin gösteri özgürlüğüne ilişkin 11. maddesi ile işkence ve kötü muamele yasağına ilişki 3. maddesi kapsamında yapılan başvurulara ilişkin çok sayıda kararı var. Anayasa Mahkemesi’nin de bu konuda kararları var. İlgi duyulursa, gösteriye müdahaleyi ayrıntılı olarak değerlendiren son örneklerden biri olan 15.12 2020 tarihli kararının incelenmesi yararlı olabilir.

Üniversitelerimiz, Boğaziçi Üniversitesi, öğrencilerimiz, akademisyenlerimiz … Bizim çok değerli varlıklarımız, geleceğimizin ve küresel düzlemde insanlığın geleceğinin güvenceleri. Onları dinleyelim, onları koruyalım …

İnsan hakları, hukuk ve demokrasi, kısaca demokratik güvenlik, siyasi istikrarımızın, sosyal huzurumuzun, ekonomik refahımızın ve uluslararası saygın konumumuzun güvenceleri. Onları koruyalım, geliştirelim …

* Bu yazı 8 Şubat 2021’de T24’te (https://t24.com.tr/yazarlar/erdogan-iscan) yayımlanmıştır.

Soykırım denince, Afrika’da akla derhal Ruanda gelir. Kıtanın güney-batı tarafında, Göller Bölgesi olarak adlandırılan yörede bulunan 10 milyon nüfuslu bu ülkede, 1994 yılında, nisan-ağustos ayları arasında, 800 bin civarında insan vahşice öldürüldü. Öldürenler yönetimde bulunan ” Hutular”, soykırıma uğrayanlar ise nüfusun yüzde 15’ini oluşturan “Tutsiler”. Bugünkü yazımızın amacı, bundan 27 yıl önce gerçekleşen Tutsi soykırımının ayrıntılarını kağıda dökmek değil. Toplu vahşete giden gelişmeleri, soykırımın 25. yılı vesilesiyle kaleme aldığımız, 25 nisan 2019 tarihli araştırmada derlediğimizi hatırlatalım. Konunun arka planını merak edenlerin anılan özlü yazıyı okumaları yeterli olacaktır (T24).

1994 yılında meydana gelen olaylar, uzun yıllar, Fransa ve Ruanda arasında tartışma ve polemik konusu olmuştur. Ruanda makamları soykırım konusunda Fransa’yı hedef tahtasına koymuş, suçlamayı sürdürmüş ve bu suçlamalardan ötürü iki ülke arasında ciddi gerginlikler yaşanmıştır. Fransız yönetimi, 2010 yılına kadar, dahil olduğu yanlışlıkları reddetmiş, günahın Tutsi asilere ait olduğunu iddia etmiş, katliamın başlangıç noktasını oluşturan Ruanda cumhurbaşkanı JuvenalHabyarimana’nın uçağını düşüren füze saldırısının asi Tutsi’ler tarafından ger çekleştirildiğini dahi ileri sürmüştür. Olaylardan 15 yıl sonra, eski cumhurbaşkanlarından Nicolas Sarkozy, 2010 yılında Kigali’ye yaptığı ziyaret sırasında, Paris’in değerlendirme hataları ve siyasi yanlışlıklar yaptığını itiraf etmiş, ancak Ruanda halkından özür dilememiştir.

Soykırımın 25. yılı anma törenlerine, Afrika’lıliderler yanında, Avrupa Birliği Komisyonu Başkanı ve Belçika başbakanı iştirak ederlerken, Fransa’yı temsilen, sadece Ruanda doğumlu bir Fransız milletvekilinin katılmasının Kigali’de hayal kırıklığı yarattığını hatırlıyoruz. Bununla birlikte, anılan önemli yıldönümü vesilesiyle, Cumhurbaşkanı EmmanuelMacron, 1990-1994 yıllarını kapsayacak biçimde, iki ülke ilişkilerine dair gizlilik içeren dosyaların da dahil edileceği derin bir arşiv araştırması yapılmasının kararlaştırıldığını açıklamış, 15 civarında tanınmış tarihçi ve araştırmacıdan kurulacak heyetin çalışmalarının iki yıl sürmesinin beklendiğini vurgulamıştır.

Ruanda soykırımının 27. yılı anma törenlerine kısa bir süre kala, geçtiğimiz hafta, EmmanuelMacron’untalimatıyla oluşturulan sözkonusu heyet çalışmalarını tamamlayarak ulaştığı sonuçları Paris’ten ülke ve dünya kamuoyuna duyurmuştur. Başkanlık Sarayı (Elysée), Dışişleri ve Savunma Bakanlıkları ile İstihbarat kurumunun gizliliği kaldırılan arşivlerinde yapılan araştırmalar neticesinde uzman heyetin vardığı sonuç, özetle, Fransa’nın, 1994 Ruanda soykırımında suç ortağı olmadığı, ancak olayların gelişmesinde ağır ve reddedilemez sorumluluğu bulunduğu yönündedir. Paris’ten yapılan bu önemli açıklamanın ardından gözler tabiatıyla Kigali’yeçevrilmiş, Ruanda yönetimi tarafından yapılan duyuruda ise, araştırma heyetinin hazırladığı raporun, Fransa’nın soykırım çerçevesindeki sorumluluğuna dair ortak bir anlayış istikametinde önemli bir adım teşkil ettiği vurgulanmıştır. Basitçe ifade etmek gerekirse, uzman raporu, çeyrek asırdır gerginliğini koruyan iki ülke arasındaki ilişkilerin düzelmesi bakımından önemli bir dönemeç oluşturmaya adaydır.

1200 sayfa olduğu vurgulanan raporu tabiatıyla henüz okumadım. Ancak rapor sonuçlarını yansıtan açıklamalar ertesinde yapılan yorumlara dayanarak, Fransa’nın soykırıma giden 1990-94 yıllarında takip ettiği yanlış Ruanda politikası şöyle özetlenebilir:

Bir tarafta, azınlık Tutsi’lere baskı uygulayan Habyarimana yönetimindeki ırkçı Hutu rejimi var, diğer tarafta ise, zulümden kaçarak komşu Uganda’ya yerleşen, burada askeri ve siyasi bakımdan örgütlenen ve bu açılardan Uganda lideri Museveni’den açık destek alan Tutsi’lerin oluşturduğu “Ruanda Yurtsever Cephesi (FPR) ” var. FPR lideri Paul Kagame’nin, 1990 yılında, Hutu yönetimini devirmek üzere, sınırı geçerek başkent Kigali’ye doğru askeri harekat başlatması üzerine, Fransa’nın sosyalist cumhurbaşkanı François Mitterand’ın, bu gelişmeleri, anglosakson zihniyete yakın Uganda’nın, Fransa’nın bölgedeki hakimiyetine karşı bir taarruzu olarak değerlendirerek rahatsızlık duyduğu, Paul Kagame ve ordusunu, Fransa’nın Afrika’daki menfaatlerine karşı, anglosakson bir tehdit veya bir proje olarak algıladığı anlaşılmaktadır. Uzman heyetin kanaatine göre, Fransa ve Ruanda cumhurbaşkanları arasında, o dönemde mevcut sıkı ilişki ve kuvvetli dostluk, yanlış politikanın diğer önemli unsurlarından biridir. Paul Kagame güçlerinin ülke içlerinde ilerlemesi Ruanda ordusu tarafından durdurulduktan sonra, taraflar arasında 1993 yılında imzalanan Arusha Barış Anlaşması (Tanzanya) ertesinde, Hutu ve Tutsi silahlı güçlerinin birleştirilmesi ve iktidarın paylaştırılması kararı doğrultusunda başlayan çatışmasız dönem içinde, uluslararası toplumun, anlaşmanın uygulanabilmesini teminen taraflar arasında güven tesis edilmesi amacıyla gayret sarf etmesi gerekirken, Hutu yönetiminin, Fransız diplomat, asker veya diğer görevlilerin gözleri önünde, soykırım hazırlıklarına giriştiği, bu vahim gelişmelerden bir şekilde haberdar edilen Fransa cumhurbaşkanı Mitterand ve ekibinin ise, uyarıları abartma şeklinde değerlendirerek vaziyeti görmezlikten geldiği sonucuna varılmaktadır. Hutu yönetiminin başındaki Juvenal Habyarimana’nın uçağının 7 nisan 1994 günü düşürülmesiyle başlayan soykırım sürecinde, Fransa’nın iki tarafın eşit düzeyde mezalim yaptığını savunması, BM talimatı çerçevesinde bölgede görev yapan Fransız askerlerin, vahşete bulaşan Hutu yetkililerini korumayı sürdürmeleri, Paris’in tarafsızlığını yitirmesi, yanlış ve mahzurlu siyaset izlemesi olarak kabul edilmektedir.

Özetlemek gerekirse, Fransa’nın, askeri işbirliği yaptığı, siyaseten desteklediği, yolsuzluklara bulaşmış etnik Hutu hakimiyetindeki ırkçı Habyarimana rejiminin giriştiği soykırım vahşetinde, ağır ve reddedilemez sorumluluğu bulunmaktadır. Soykırımın geldiğini görmüş ancak gözlerini kapatmayı tercih etmiştir. Bununla birlikte soykırım faaliyetlerinde suç ortağı olmamıştır.

Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un, devletin gizli arşivlerini açmak suretiyle, Fransa-Ruanda ilişkilerinin karanlık bir dönemini aydınlığa kavuşturmak üzere ön ayak olduğu bu girişim, siyasi cesaret gerektiren dürüst devlet adamı tavrını yansıtmaktadır. Ruanda soykırımına dair yanlışlarını çeyrek asır reddeden Fransa, bu ülkedeki geçmişiyle yüzleşerek doğru adımı atmıştır. Türkiye’de genellikle aleyhine konuşulsa da, Macron, bu defa, alkışa hak kazanmıştır.

Ruanda vesilesiyle takdir ettiğimiz sayın Cumhurbaşkanı Macron’a, haddimizi aşarak, Fransa’nın, yakın ilişkiler içinde bulunduğu diğer ülkelerin söz konusu olduğu durumlarda, tarihi sorunların aşılması amacıyla araştırma heyetleri kurulmasına da olumlu yaklaşması gerektiğini hatırlatalım.

1915 Ermeni olaylarının araştırılması için, Türkiye’nin 2005 yılında yaptığı “Ortak Tarih Komisyonu” kurulması ve arşivlerin karşılıklı açılması önerisini, Fransız makamlarının kaale almadıklarını burada vurgulayalım. Fransız siyasetçiler, bu ülkedeki güçlü Ermeni lobisinin etkisiyle, maalesef, 1915 olaylarının Ermeni versiyonunu doğru kabul etmekle kalmamakta, tartışılmasını dahi yasaklamak için ciddi çabalar sarf etmektedir.

Mağlup Ermenistan halen bir kaosun içindedir. İşgal ettiği komşusu Azerbaycan’a ait topraklardan silah zoruyla çıkarılmıştır. Savaşı kaybetmenin sebep olduğu derin karmaşa iç siyasi dengeleri iyice sarsmış, ülke artık bir yol ayrımına gelmiştir. Ermenistan’ın, barışa, huzura ve refaha kavuşmasının zamanıdır. Bunun anahtarı, komşularının toprak bütünlüğüne saygı, iyi komşuluk ilişkileri ve bölgesel işbirliğidir. Fransa Ermenistan’ın hakiki dostu ise, diasporanın nefret politikalarına itibar etmeden, Erivan’ı doğru istikamete teşvik eder. Sayın Cumhurbaşkanı Macron’dan, Ruanda soykırımı düğümünü çözerken sergilediği siyasi cesareti ve devlet adamı tavrını, bağımsızlıktan bugüne huzurun ve refahın yanına yaklaşamayan Ermenistan için de sergilemesini samimiyetle temenni ediyoruz.