İran

Tanıtım

1979’da Pehlevi Hanedanlığının devrilmesiyle İslam Cumhuriyeti kuruldu ve Şah Muhammed Rıza Pehlevi sürgüne gönderildi. Ayetullah Rullah Humeyni önderliğinde din adamları teokratik bir yönetim sistemi kurdular, siyasette en yüksek karar merci dini liderdir. Anayasaya göre dini liderin sorumlu olduğu tek merci Uzmanlar meclisidir, bu halk tarafından sekiz yıl süreyle seçilen 86 üyeli bir meclistir. Kasım 1979’da bir grup İranlı öğrencinin ABD Tahran Büyükelçiliğini işgal etmesi ve bütün çalışanları Ocak 1981’e kadar rehin tutmasıyla İran-ABD ilişkileri gergin bir döneme girdi. Nisan 1980’de ABD, İran’la bütün diplomatik ilişkilerini kesti. 1980-88 yılları arasında İran, Irak’la çok kanlı bir savaş yaptı, bu savaş Basra Körfezine de yayıldı ve İran güçleri, ABD Donanmasıyla çatışmaya girdi. Lübnan ve başka bölgelerde terörizme destek olduğu iddiasıyla İran’a karşı ABD, AB ve BM ambargo uygulamıştır. 1997’de reformist Huccetul İslam Muhammed Hatemi’nin başkan seçilmesi ve meclis seçimlerini 2000’de reformistlerin kazanmasıyla halkın taleplerine karşılık verilen bir dönem başlasa da Dini lider ve Muhafızlar Meclisi gibi seçilmemiş organların desteğiyle muhafazakârlar 2004’te tekrar güç kazanarak reformların önünü tıkamıştır. 2005’te ilk kez başkan seçilen Mahmud Ahmedinejat’ın 2009’da tekrar seçilmesi üzerine seçimlere şaibe karıştığı iddiasıyla ülke genelinde halk eylemler düzenlemiştir. Bu halk eylemleri ve Ahmedinejat’a karşı siyasi muhalefet de bastırılmıştır.  2012’de gittikçe kötüleşen ekonomiden dolayı iki büyük eylem gerçekleşmiştir, ama İran’ın iç güvenliğine zarar gelmemiştir. Başkan Ahmedinejat’ın bağımsız hareketleri dini liderin tepkisini çekmiş, Ahmedinejat ve destekçileri siyasi yalnızlığa sürülmüş ve 2013’te muhafazakarlar Dr. Hasan Feridun Ruhani’yi desteklemiş ve Ruhani başkan seçilmiştir. Ruhani toplumsal ve dış politika reformları vaat etmektedir. BM, İran’a uranyum zenginleştirme planını durdurması için çağrıda bulunmuş ve 2013’te BM güvenlik konseyi daimi üyesi ve Almanya, İran üzerindeki uluslararası baskıları hafifletmek ve nükleer planında şeffaflığı sağlaması için İran’la görüşme sürecini başlatmıştır. 

Coğrafya

Konum: Ortadoğu, Umman Körfezi, Basra Körfezi ve Hazar Denizine sınırı var, Irak ve Pakistan arasında.

Alan:

Toplam: 1.648.195 km2

Kara: 1.531.595 km2

Su: 116.600 km2

Dünya sırası: 18

Karasal sınır şeridi: 5.894 km

Sınır ülkeler (7): Afganistan 921 km, Ermenistan 44 km, Azerbaycan 689 km, Irak 1.599, Türkiye 534 km, Türkmenistan 1.148

Kıyı şeridi: 1.440 km, ayrıca Hazar Denizinde 740 km sınır şeridi.

İklim: Yarı kurak, Hazar Denizi kıyısında yarı tropikal.

Toprak kullanımı:

Tarım alanı: 30,1%

Tarıma elverişli toprak 10,8%; daimi bitkiler 1,2%; daimi otlaklar 18,1%

Orman: 6,8%

Diğer: 63,1% (2011 verisi)

İnsan ve Toplum

Etnik gruplar: Pers, Azeri, Kürt, Lur, Beluçi, Arap, Türkmen ve Türk.

Diller: Farsça (resmi dil), Azeri Türkçesi ve diğer Türk dilleri, Kürtçe, Luri, Beluçice, Arapça, diğer.

Dinler:

İslam (resmi din) 99,4% (%90-95 Şii, %5-10 Sünni), diğer 0,3%(Zerdüşt, Yahudi, Hristiyan), belirtilmemiş 0,4%.

Nüfus: 81.824.270  (Temmuz 2015 verisi)

Dünya sırası: 19

Yaş Dağılımı:

0-14 yaş: 23,69%

15-24 yaş: 17,58%

25-54 yaş: 46,87%

55-64 yaş: 6,58%

65 yaş ve üzeri: 5,28% (2014 verisi)

Nüfus büyüme hızı: 1,2% (2015 verisi)

Dünya sırası: 97

Şehirleşme:

Şehir Nüfusu: toplam nüfusun 73,4% (2015)

Şehirleşme hızı: 2,07% yıllık değişiklik (2010-15 verisi)

Başlıca şehirler - Nüfus:

Tahran (başkent) 8,432 milyon, Meşhed 3.014 milyon, İsfahan 1.88 milyon, Kerec 1.807 milyon, Şiraz 1.661 milyon, Tebriz 1.572 milyon (2015)

Doğumda beklenen yaşam süresi:

Toplam: 71.15 yaş

Erkek: 69.56 yaş

Kadın: 72,82 yaş (2015 verisi)

Dünya sırası: 149

Devlet

Ülkenin Adı

Resmi formu: İran İslam Cumhuriyeti

Resmi diliyle formu: Jomhuri-ye Eslami-ye İran

Geçmiş:  Pers İmparatorluğu

Yönetim şekli: Teokratik cumhuriyet.

Başkent: Tahran

İdari birimler:

31 bölge (ostanha); Alborz, Ardabil, Azarbayjan-e Gharbi (Batı Azerbaycan), Azarbayjan-e Sharqi (Doğu Azerbaycan), Bushehr, Chahar Mahal va Bakhtiari, Esfahan, Fars, Gilan, Golestan, Hamadan, Hormozgan, Ilam, Kerman, Kermanshah, Khorasan-e Jonubi (Güney Horasan), Khorasan-e Razavi (Razavi Horasan), Khorasan-e Shomali (Kuzey Horasan), Khuzestan, Kohgiluyeh va Bowyer Ahmad, Kordestan, Lorestan, Markazi, Mazandaran, Qazvin, Qom, Semnan, Sistan va Baluchestan, Tehran, Yazd, Zanjan

Uluslararası Kuruluşlarda Temsiliyet:

CICA, CP, D-8, ECO, FAO, G-15, G-24, G-77, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, IHO, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, IOM, IPU, ISO, ITSO, ITU, MIGA, NAM, OIC, OPCW, OPEC, PCA, SAARC (gözlemci), SCO (gözlemci), UN, UNAMID, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UNITAR, UNWTO, UPU, WCO, WFTU (STK düzeyinde), WHO, WIPO, WMO, WTO (gözlemci)

Bayrak: 3 eşit, yatay şerit halinde yeşil, beyaz ve kırmızı. Beyaz kısımda kırmızıyla ulusal sembol (hat yazısıyla lale şeklinde “Allah” yazısı, şehitliğin bir sembolüdür). Kırmızı ve yeşil kısımların uçlarında 11 kere “Allahu Ekber” yazıyor. Yeşil İslam’ı ve gelişmeyi, beyaz barışı, kırmızı şehitlik ve cesareti temsil ediyor.

Ulusal Semboller: Aslan, ulusal renkler: yeşil, beyaz, kırmızı.

Ekonomi

İran ekonomisi devletçi, petrol ve doğal gaz ihracatı gelirlerine dayansa da çok canlı tarım, sanayi ve hizmet sektörlerine sahiptir. İran’da birçok şirket doğrudan devlete aittir. Özel sektöre kontroller (fiyat kontrolleri, teşvikler, bankacılık sistemine müdahale) serbest piyasa yoluyla gelişmenin önünü kesmektedir. Kayıtdışı ekonomi güçlü ve yolsuzluk yaygın. 2012’de uluslararası yaptırımların kapsamının genişletilmesiyle mali kısıtlamalar yapıldı, doğal gaz ve petrol gelirleri düştü, devlet harcamaları azaldı ve İran riyali değer kaybetti. İran ekonomisi ilk kez 2012-2013 küçüldü, 2014’te büyüme oranı çok düşük kaldı. İşsizlik yüksek ve iş imkanları çok kısıtlıdır, bu yüzden birçok eğitimli İranlı yurtdışına iş aramaya gitmektedir, “beyin göçü” İran için ciddi bir sorundur. 2013’te seçilmesi üzerine Başkan Ruhani ekonomik gelişme vaat etmiş ve 2013’te yaptırımların hafifletilmesi sonucunda İran ekonomisi 2014’te büyümeye başlamıştır.

GSYİH - reel büyüme oranı:

3% (2014 yılı verisi)

-1,9% (2013 yılı verisi)

-6,6% (2012 yılı verisi)

Dünya sırası: 164

GSYİH – kişi başına (satın alma gücü paritesi):

$17.100 (2014 yılı verisi)

$16.600 (2013 yılı verisi)

$16.900 (2012 yılı verisi)

Dünya sırası: 96

GSYİH – sektörel menşeine göre:

Tarım: 9,1%

Sanayi: 40,7%

Hizmet: 50,3% (2014 yılı verisi)

Tarım ürünleri: Buğday, pirinç, tahıllar, şeker pancarı, şekerkamışı, meyve, pamuk, süt ürünleri, yün.

Üretim sektörleri:

Petrol, petrokimyasallar, doğal gaz, suni gübre, tekstil, çimento, inşaat malzemeleri, işlenmiş gıda, silah.

İşgücü: 28,4 milyon

dünya sırası: 21

İşgücünün sektörel dağılımı:

Tarım: 16,3%

Üretim: 35,1%

Hizmet: 48,6%

İşsizlik oranı:

11,2% (2014 yılı verisi)

10,2% (2013 yılı verisi)

Dünya sırası: 115

İhracat:

$95,71 milyar (2014 yılı verisi)

$93,02 milyar (2013 yılı verisi)

Dünya sırası: 41

İhracat ürünleri:

Petrol %80, kimyasallar ve petrokimyasallar, meyve ve kuruyemiş, halı, çimento..

İhracat ortakları:

Çin 26,8%, Türkiye 11%, Hindistan 10,6%, Japonya 7,3%, Güney Kore 5,9% (2013)

İthalat:

$61,25 milyar (2014 yılı verisi)

$60,05 milyar (2013 yılı verisi)

Dünya sırası: 49

İthalat ürünleri: Sanayi ürünleri, yiyecek, tüketim ürünleri, teknik hizmetler.

İthalat ortakları:

BAE 35,8%, Çin 18,6%, Hindistan 6,4%, Güney Kore 5,8%, Türkiye 5,4% (2013)

Enerji

Elektrik üretimi: 225,8 milyar kWh (2012 yılı verisi)

Dünya sırası: 21

Ham petrol üretimi: 3,113 milyon bbl/gün (2013 verisi)

Dünya sırası: 6

Rafine petrol üretimi: 1,718 milyon bbl/gün

Dünya sırası: 12

Doğal gaz üretimi: 166,6 milyar cu m (2012 yılı verisi)

Dünya sırası: 3

İletişim

Kullanımda olan sabit telefon ağı sayısı: 30,59 milyon

Dünya sırası: 10

Kullanımda olan cep telefon sayısı: 68,9 milyon

Dünya sırası: 22

Görsel Yayın:

Devlet kontrolünde, 5 ulusal kanal, 30 yerel yayın yapan kanal, Farsça yayın yapan yabancı kanallara antenle ulaşılabiliyor ama anten kullanmak yasak, devlet kullanılmasına müsamaha göseriyor.

Televizyon istasyonları: 29

İnternet ülke kodu: .ir

İnternet kullanıcıları: 22,9 milyon

Dünya sırası: 26

Ulaşım

Havalimanı: 319 (2013)

Dünya sırası: 22

Demiryolları: 8.483,5 km

Dünya sırası: 24

Karayolları: 198.866 km

Dünya sırası: 26

Ordu

Askeri hizmet yaşı ve zorunluluğu:

18 yaşından itibaren erkeklere zorunlu 18 ay süreli askerlik hizmeti.

Uluslararası Konular

Uluslararası Anlaşmazlıklar:

Kuraklık dönemlerinde Afganistan’ın Helmand Nehrinden barajla suyu kesmesi İran’da tepki uyandırıyor. Irak’la su sınırının bulunmaması Şattülarap geçitinde problemlere yol açmaktadır. İran egemenliği altında bulunan Tunb ve Abu Musa adaları üzerinde BAE’nin hak iddia etmesi İran-BAE ilişkilerinde gerginliğe yol açmaktadır. Azerbaycan, Kazakistan ve Rusya Hazar Denizi sınırı belirlenmesinde anlaşmış olsa da İran Denizden beşte birlik alan talebini sürdürmektedir.

Yerinden Edilmiş Kişiler ve Mülteciler

Mülteciler: 2,4 milyon Afganistanlı, 32000 Irak’tan. (2014)

İnsan Kaçakçılığı

İran insan kaçakçılığı için hem kaynak, hem transit noktası hem de varış noktasıdır. İranlı kadınlar ve çocuklar fuhuş ticareti için İran içinde, Pakistan’a, Basra Körfezi ülkelerine ve Avrupa’ya götürülmektedir. İranlı çocuklar sanayide zorla çalıştırılmakta, dilendirilmekte veya fuhuş sektörüne sokulmaktadır. Azerbaycanlı ve Özbek kadınlar ve çocuklar İran’da fuhuş sektöründe zorla çalıştırılmakta, Pakistanlı göçmen işçiler zaman zaman zorunlu çalıştırılmakta. Suç örgütleri İran’da insan kaçakçılığını kontrol etmektedir.

İran devleti insan kaçakçılığıyla mücadelede gerekli çabayı harcamamakta, kaçakçılık mücadelesi verilerini kamuyla paylaşmamakta, insan kaçakçılığına karşı yasalar yeterince açık değildir. Ayrıca İran kaçakçılık kurbanlarına yardım sağlamamakta ve fuhuş sektöründe çalıştırılan kaçakçılık kurbanlarını bazen cezalandırmaktadır.

Uyuşturucu

Uyuşturucu ticaretiyle mücadelede çok çaba harcansa da İran halen Afganistan’dan gelen uyuşturucuların ilk durağı olmakta, Rusya ve Avrupa uyuşturucu pazarına doğru giden güneybatı Asya narkotiği için küçük transit noktası teşkil etmektedir. Uyuşturucu bağımlılığı çok yaygındır. Uyuşturucu ticareti yapanlara idam cezası verilmektedir. Çevre ülkelere sık sık, uyuşturucu ticareti alanında istihbarat paylaşımı için başvurmaktadır.