Özbekistan

Tanıtım

Rusya bugün Özbekistan’a ait toprakları 19. yüzyılda fethetti. Bolşevik Devriminden sonra Kızıl Orduya karşı direniş gösterilse de Özbekistan’da bir Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulur 1924’te. Sovyet döneminde bölgede yoğun “beyaz altın”(pamuk) ve tahıl tarımı sırasında aşırı ilaç kullanımı ve su kaynaklarının tüketiminden dolayı toprak verimini yitirmiş, Aral Gölü ve bazı nehirlerde kuraklığa sebep olmuştur. 1991’de bağımsız olduğundan beri pamuk üretimine olan bağımlılığını kırmış, tarım ürünlerinde çeşitlilik sağlamış ve petrol ihracat kapasitesini geliştirmiş. Uzun zamandır ülkeyi yöneten İslam Kerimov Sovyet Dönemi Devlet Planlama Teşkilatından yükselerek göreve geldi, merkezi planlı ekonomi fikrine hala bağlılığı sebebiyle dış yatırıma zorluk çıkarmaktadır. Özbekistan’ın gündemindeki problemler Kerimov sonrası yönetim, Müslüman militanların terörist eylemleri, ekonomik durgunluk, demokratikleşme ve insan haklarına saygı.

Coğrafya

Konum: Orta Asya, Türkmenistan’ın kuzeyi Kazakistan’ın güneyi.

Alan:

Toplam: 447.400 km2

Kara: 425.400 km2

Su: 22.000 km2

Dünya sırası: 57

Karasal sınır şeridi: 6.893 km

Sınır ülkeler (5): Afganistan 144 km, Kazakistan 2.330 km, Kırgızistan 1.314 km, Tacikistan 1.312 km, Türkmenistan 1.793 km.

Kıyı şeridi: 0 km – Aral Gölünde 420 km kıyısı var.

İklim: Çöl iklimi, uzun, sıcak yazlar ve ılıman kışlar, doğusunda çayırlar.

Toprak kullanımı:

Tarım alanı: 62,6%

Tarıma elverişli toprak 10,1%; daimi bitkiler 0,8%; daimi otlaklar 51,7%

Orman: 7,7%

Diğer: 29,7% (2011 verisi)

İnsan ve Toplum

Etnik gruplar:

Özbek 80%, Rus 5,5%, Tacik 5%, Kazak 3%, Karakalpak 2,5%, diğer 2,5%

Diller:

Özbekçe (resmi dil), Rusça, Tacikçe, diğer.

Dinler:

Müslüman 88%, Doğu Ortodoks 9%, diğer 3%.

Nüfus: 28.929.716  (Temmuz 2014 verisi)

Dünya sırası: 45

Yaş Dağılımı:

0-14 yaş: 24,9%

15-24 yaş: 20,5%

25-54 yaş: 43%

55-64 yaş: 6,8%

65 yaş and over: 4,8% (2014 verisi)

Nüfus büyüme hızı: 0,93% (2014 verisi)

Dünya sırası: 125

Şehirleşme:

Şehir Nüfusu: toplam nüfusun 36,3% (2014)

Şehirleşme hızı: 1,45% yıllık değişiklik (2010-15 verisi)

Başlıca şehirler - Nüfus:

Taşkent (başkent) 2,241 milyon (2014)

Doğumda beklenen yaşam süresi:

Toplam: 73,29 yaş

Erkek: 70,25 yaş

Kadın: 76,52 yaş (2014 verisi)

Dünya sırası: 125

Devlet

Ülkenin Adı:

Resmi uzun formu: Özbekistan Cumhuriyeti

Resmi kısa formu: Özbekistan

Resmi diliyle uzun formu: O’zbekiston Respublikası

Resmi diliyle kısa formu: O’zbekiston

Geçmiş:  Özbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti

Yönetim şekli: Cumhuriyet, otoriter başkanlık sistemi.

Başkent: Taşkent

İdari birimler:

12 il(viloyat), 1 özerk cumhuriyet (avtonom respublikasi), ve 1 şehir (shahar); İller: Andijon Viloyati, Buxoro Viloyati, Farg'ona Viloyati, Jizzax Viloyati, Namangan Viloyati, Navoiy Viloyati, Qashqadaryo Viloyati (Qarshi), Qoraqalpog'iston Respublikasi [Karakalpakistan Özerk Cumhuriyeti] (Nukus), Samarqand Viloyati, Sirdaryo Viloyati (Guliston), Surxondaryo Viloyati (Termiz), Toshkent Shahri [Taşkent Şehri], Toshkent Viloyati [Tashkent ili], Xorazm Viloyati (Urganch)

Uluslararası Kuruluşlarda Temsiliyet:

ADB, CICA, CIS, CSTO, EAPC, EBRD, ECO, FAO, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, ICCt, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, Interpol, IOC, ISO, ITSO, ITU, MIGA, NAM, OIC, OPCW, OSCE, PFP, SCO, UN, UN Security Council (geçici), UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU (STK düzeyinde), WHO, WIPO, WMO, WTO (gözlemci)

Bayrak: Mavi, beyaz ve yeşil 3 eşit, yatay şerit; Mavi- beyaz ve beyaz- yeşil arasında kırmızı birer şerit; beyaz renkli hilal ve 12 beyaz yıldız; mavi Türk halklarını, beyaz barış ve saflığı, yeşil doğayı ve İslam’ı temsil etmektedir. Kırmızı şeritler yaşayanları gökyüzündeki sonsuzluğa ve dünyadaki hayata bağlayan damarlardır. Hilal İslam’ı ve 12 yıldız ise Özbek takvimindeki 12 takımyıldızını temsil ediyor.

Ulusal Semboller: Hüma kuşu (efsanevi bir kuş), ulusal renkler: mavi, beyaz, kırmızı, yeşil.

Ekonomi

Özbekistan denize kıyısı olmayan, kurak bir ülkedir, nüfusun %60’ından fazlası kalabalık kırsal topluluklar şeklinde yaşamaktadır. Doğal gaz, altın ve pamuk ihracatı en büyük gelir kaynaklarıdır. Tarım ürünlerini çeşitlendirme hedeflense de hala pamuğa bağımlılık varıdır. Özbekistan dünyanın beşinci en büyük pamuk ihracatçısı ve altıncı en büyük üreticisidir. Çocuk işçiliğini yasaklama yolunda yol kat edilmiş ve bu uygulamanın uluslararası toplumdan çektiği eleştirilerle de mücadele edilmektedir. 1991’de bağımsızlığını kazandıktan sonra da hükümet merkezi planlı ekonomiyi desteklemiş. Bağımsızlıktan sonra gelir dağılımında oluşan eşitsizlik alt sınıfları çok etkilemiş. Hükümet dış yatırıma duyulan ihtiyacın farkında olsa da hala iş sektörüne müdahale etmektedir. 2003’te IMF paranın dönüştürülebilrliğini zounlu tutsa da hala para birimi üzerinde kontrol devam etmektedir. Özbekistan ekonomisinin büyümesi devlet harcamaları ve verimli bir ihracat ortamına dayanıyor. Geçmişte Özbekistan hükümeti bazı Amerikan ve yabancı şirketlerin Özbekistan’daki sermayelerini dondurmuş hatta onlara el koymuştur. Çin’e doğal gaz satmaktadır, böylece Çin’le sıkı bağlar kurarken Çinli yatırımcıyı da çekmektedir.

GSYİH - reel büyüme oranı:

7% (2014 yılı verisi)

8% (2013 yılı verisi)

8,2% (2012 yılı verisi)

Dünya sırası: 20

GSYİH – kişi başına (satın alma gücü paritesi):

$5.600 (2014 yılı verisi)

$5.300 (2013 yılı verisi)

$5.000 (2012 yılı verisi)

Dünya sırası: 162

GSYİH – sektörel menşeine göre:

Tarım: 18,5%

Üretim: 32%

Hizmet: 49,5% (2014 yılı verisi)

Tarım ürünleri: Pamuk, meyve, sebze, tahıl, hayvancılık.

Üretim sektörleri: Madencilik, tekstil, işlenmiş gıda, makine, kimyasallar, hidrokarbon çıkarımı.

İşgücü: 17,24 milyon (2013 yılı verisi)

Dünya sırası: 37

İşgücünün sektörel dağılımı:

Tarım: 25,9%

Üretim: 13,2%

Hizmet: 60,9% (2012)

İşsizlik oranı:

4,9% (2014 yılı verisi)

4,9% (2013 yılı verisi)

* Bunlar resmi rakamlardır, işsizlik oranının en az %20 olduğu hesaplanıyor.

Dünya sırası: 47

İhracat:

$13,32 milyar (2014 yılı verisi)

$12,83 milyar (2013 yılı verisi)

Dünya sırası: 86

İhracat ürünleri: 
Enerji ürünleri, pamuk, altın, suni gübre, makine, işlenmiş gıda.

İhracat ortakları: Çin 28%, Rusya 19,4%, Kazakistan 12,6%, Türkiye 11,9%, Bangladeş 8,2% (2013)

İthalat:

$12,5 milyar (2014 yılı verisi)

$11,43 milyar (2013 yılı verisi)

Dünya sırası: 92

İthalat ürünleri: Makine, araçlar, kimyasallar, yiyecek, metal.

İthalat ortakları:

Çin 20,5%, Rusya 20%, Güney Kore 15,4%, Kazakistan 11,1%, Almanya 4,3%, Türkiye 4% (2013)

Enerji

Elektrik üretimi: 52,53 milyar kWh (2012 yılı verisi)

Dünya sırası: 51

Ham petrol üretimi: 100.000 bbl/gün (2013 verisi)

Dünya sırası: 46

Rafine petrol üretimi: 92.300 bbl/gün (2010 yılı verisi)

Dünya sırası: 75

Doğal gaz üretimi62,9 milyar cu m (2012 yılı verisi)

Dünya sırası: 14

İletişim

Kullanımda olan sabit telefon ağı sayısı: 1,963 milyon

Dünya sırası: 60

Kullanımda olan cep telefon sayısı: 20,274 milyon

Dünya sırası: 48

Görsel Yayın: Devlet kontrolünde medya, 10 devlet televizyonu, 20 özel televizyon.

Televizyon istasyonları: 28 (2010)

İnternet ülke kodu: .uz

İnternet kullanıcıları: 4,689 milyon

Dünya sırası: 48

Ulaşım

Havalimanı: 53 (2013)

Dünya sırası: 89

Demiryolları: 4,230 km

Dünya sırası: 40

Karayolları: 86.496 km

Dünya sırası: 52

Ordu

Askeri hizmet yaşı ve zorunluluğu:

18 yaşından itibaren erkeklere zorunlu askeri hizmet, profesyonel ordu uygulamasına doğru kayıyor.

Uluslararası Konular

Uluslararası Anlaşmazlıklar:

Tek tür tarım ürünü üretimi (pamuk) Özbekistan ve Türkmenistan arasında Ceyhun Nehrinin suyunu paylaşma konusunda gerginlik yaratıyor; Kazakistan’la sınır belirleme görüşmeleri devam ediyor; Kırgızistan’la sınır belirlemede anlaşmazlıklar yaşıyor.

Yerinden Edilmiş Kişiler ve Mülteciler:

Vatansız kişiler: 86,703 (2014)

İnsan Kaçakçılığı: Ülke içi tarım ve inşaat sektöründe zorla çalıştırılmak üzere kaçakçılık yoğun, Özbek kadın ve çocuklar fuhuş sektöründe çalıştırılmak üzere kaçırılarak Orta Asya, Orta Doğu ve Avrupa’ya götürülüyor. Özbek erkek ve kadınlar zorunlu çalıştırılmak üzere Kazakistan, Azerbaycan, Rusya, BAE, Malezya ve Ukrayna’ya kaçırılmakta. Devletin insan kaçakçılığıyla mücadelesi kısıtlı.

Uyuşturucu:

Yasadışı afyon ve kenevir üretimi çok kısıtlı, yasadışı afyon üretimine devlet mücadelesi başarılı, Rusya ve Avrupa uyuşturucu pazarına doğru giden Afgan narkotiği için transit noktası.