Türkmenistan

Tanıtım

Bugün Türkmenistan topraklarının kapladığı bölge tarihsel olarak medeniyetlerin birleştiği bir yer olmuştur. Bu topraklar farklı Pers imparatorlukları tarafından yönetilmiş, Büyük İskender, Müslüman orduları, Moğollar, Türk savaşçılar ve son olarak da Ruslar tarafından işgal edilmiş. Ortaçağlarda Mery İslam dünyasının en büyük şehirlerinden biri olmakla birlikte İpek Yolunun da vazgeçilmez bir durağıymış. Ruslar tarafından 19. yüzyılın başında ilhak edilmiş ve anti-Bolşevik hareketinin Orta Asya’da başını çekmiştir. 1924’te Türkmenistan bir Sovyet Cumhuriyeti olmuş ve 1991’de SSCB’nin dağılmasıyla bağımsızlık kazanmıştır. Geniş hidrokarbon ve doğal gaz yatakları ülkeyi dönüştürmeye başlamıştır. Türkmenistan hükümeti doğal gaz çıkarımı ve ulaştırmasını geliştirme yolları aramakla birlikte doğal gazı için Rus boru hatlarının haricinde alternatif yolların da arayışındadır. 2010’da Türkmen doğal gazını Çin ve Kuzey İran’a taşıyacak boru hatları işleme geçmiştir böylece Türkmen doğal gaz ihracatına Rusya tekeli kırılıştır. Rusya ve İran’ın doğal gaz ithalatının düşmesiyle Türkmen doğal gazının en büyük müşterisi Çin oldu. “Hayat boyu başkan” olan Saparmurat Nyyazow’un Aralık 2006’da ölmesiyle ilk çok adaylı başkanlık seçimi yapıldı Şubat 2007’de. Bu seçimden galip çıkan Gurbanguly Berdimuhamedow Şubat 2012 seçimlerinde tekrar seçildi.

Coğrafya

Konum:

Orta Asya, Hazar denizine kıyısı var, İran ve Kazakistan’ın arasında.

Alan: 488.100 km2

Kara: 469.930 km2

Su: 18.170 km2

Dünya sırası: 53

Karasal sınırı: 4.158

Sınır ülkeler (4): Afganistan 804  km, İran 1.148 km, Kazakistan 413 km, Özbekistan 1.793 km

Kıyı şeridi: 0 km, Hazar denizine kıyısı var (1.768 km)

İklim: Yarı tropikal çöl.

Toprak kullanımı:

Tarım alanı: 72%

Tarıma elverişli toprak 4,1%; daimi bitkiler 0,1%; daimi otlaklar 67,8%

Orman: 8,8%

Diğer: 19,2% (2011 verisi)

* Denize kıyısı yoktur,  Karakum çölü ülkenin %80’ini kaplamaktadır.

İnsan ve Toplum

Etnik gruplar:

Türkmen 85%, Özbek 5%, Rus 4%, diğer 6% (2003 verisi)

Diller:

Türkmence (resmi dil), Rusça, Özbekçe, diğer.

Dinler:

Müslüman 89%, Doğu Ortodoks 9%, bilinmiyor 2%.

Nüfus: 5.171.943 (Temmuz 2014 verisi)

Dünya sırası: 120

Yaş Dağılımı:

0-14 yaş: 26,4%

15-24 yaş: 20,2%

25-54 yaş: 42,3%

55-64 yaş: 6,9%

65 yaş ve üstü: 4,2% (2014 verisi)

Nüfus büyüme hızı: 1,14% (2014 verisi)

Dünya sırası: 104

Şehirleşme:

Şehir Nüfusu: toplam nüfusun 49,7% (2014)

Şehirleşme hızı: 1,94% yıllık değişiklik (2010-15 verisi)

Başlıca şehirler - Nüfus: Aşkabat (başkent) 735.000 (2014)

Doğumda beklenen yaşam süresi:

Toplam: 69,47 yaş

erkek: 66,48 yaş

Kadın: 72,61 yaş (2014 verisi)

Dünya sırası: 156

Devlet

Ülkenin Adı:

Resmi kısa formu: Türkmenistan

Resmi diliyle kısa formu: Turkmenistan

Geçmiş:  Türkmen Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti

Yönetim şekli: Kendini “seküler demokrasi” ve “başkanlık cumhuriyeti” olarak tanımlasa da otoriter eğilimler göstermektedir ve gücün çoğu başkanda birleşmektedir.

Başkent: Aşkabat

İdari birimler:

5 il (welayatlar, tekil - welayat): Ashgabat, Balkan Welayaty (Balkanabat), Dashoguz Welayaty, Lebap Welayaty (Turkmenabat), Mary Welayaty; ve 1 özerk şehir: Ahal Welayaty (Anew), Ashgabat, Balkan Welayaty (Balkanabat), Dashoguz Welayaty, Lebap Welayaty (Turkmenabat), Mary Welayaty

Uluslararası Kuruluşlarda Temsiliyet:

ADB, CIS, EAPC, EBRD, ECO, FAO, G-77, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, Interpol, IOC, IOM (gözlemci), ISO, ITU, MIGA, NAM, OIC, OPCW, OSCE, PFP, UN, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU (STK seviyesinde), WHO, WIPO, WMO

Bayrak: Yeşil arka plan üzerine sol tarafta kırmızı şerit içinde halı yapımında da kullanılan geleneksel desenler içiçe geçmiş zeytin dalları üzerine çizilmiş. Yine bayrağın sol üst kısmında Beş yıldız ve bir hilal bulunmaktadır. Yeşil renk ve hilal İslam’ı simgelerken, 5 yıldız Türkmenistan’ın beş vilayetini temsil etmektedir, desenler ise göçebe hayattan beri Türkmen kültürünün önemli bir parçası olan halıcılığı temsil eder.

Ulusal Semboller: Ahal Teke atı, ulusal renkle: yeşil, beyaz.

Ekonomi

Türkmenistan’ın büyük kısmı çöllerle kaplıdır, sulama imkânı olan bölgelerde tarım yapılır, geniş doğal gaz ve petrol rezervlerine sahip. En çok üretilen bitkiler pamuk ve buğdaydır, pamuk daha ziyade ihracat için üretilirken buğday iç pazar için üretilmektedir. Tarımın GSYİH’daki oranı %14 olsa da işgücünün yarısı tarı sektöründe çalışmaktadır. Hükümetin ekonomik reform planı bulunmuyor. 2012’de özelleştirme politikası benimsedi Hükümet, 2013’den itibaren birçok küçük ve orta büyüklükte kuruluş özelleştirilse de bu uygulama çok sınırlı kalmış. 1998-2005 yılları arasında doğal gaz ihracatı için yol sıkıntısı ve dış borç sıkıntısı çekti Türkmenistan. 2003-2008 yılları arasında ise doğal gaz ve petrol fiyatlarındaki yükselme sebebiyle Türkmenistan’ın ihracatı %15 civarında bir artış gösterdi. Ayrıca Çin ve İran’a giden yeni boru hatları sayesinde Türkmenistan doğal gazı için yeni rotalar oluşturdu. Avrupa’ya doğru yapılması planlanan Trans-Hazar Doğal Gaz Boru hattı projesiyle Türkmenistan-Afganistan-Pakistan-Hindistan Boru Hattı projesi ise yakın zamanda gerçekleştirileceğe benzemiyor. Yolsuzluk, eğitim sistemindeki eksiklikler, doğal gaz ve petrol gelirlerinin yanlış kullanımı gibi sorunlar geleceği biraz karartmaktadır. Ekonomik verilerin çoğunluğu “devlet sırrı” olarak saklanmakta, açıklanan verilerde ise hata marjini çok yüksektir. Başkan Berdimuhamedov göreve gelir gelmez ülkenin çift para birimini birleştirdi; doğal gaz, petrol, elektrik ve ulaşım sektörlerine olan devlet teşvikini düşürdü; Hazar Denizi kıyısında turizm bölgesi kurulması projesini başlattı. Dış yatırım desteklenmesi ve makroekonomik göstergelerdeki gelişim bürokratik engellerle karşılaşmakta. Ocak 2015’te Türkmenistan para birimi olan “manat”ı %19 değerinde devalüe etti.

GSYİH - reel büyüme oranı:

10,3% (2014 yılı verisi)

10,2% (2013 yılı verisi)

11,1% (2012 yılı verisi)

Dünya sırası: 3

GSYİH – kişi başına (satın alma gücü paritesi):

$15.500 (2014 yılı verisi)

$14.000 (2013 yılı verisi)

$12.700 (2012 yılı verisi)

Dünya sırası: 108

GSYİH – sektörel menşeine göre:

Tarım: 13,2%

Üretim: 49,3%

Hizmet: 37,4% (2014 yılı verisi)

Tarım ürünleri: Pamuk, hububat, hayvancılık.

Üretim sektörleri: Doğal gaz, petrol, petrol ürünleri, tekstil, işlenmiş gıda.

İşgücü: 2,305 milyon (2013 yılı verisi)

Dünya sırası: 118

İşgücünün sektörel dağılımı:

Tarım: 48,2%

Üretim: 14%

Hizmet: 37,8% (2004)

İşsizlik oranı:

11% (2014 yılı verisi)

10,6% (2013 yılı verisi)

Dünya sırası: 198

Enflasyon oranı (tüketici fiyatları):

6% (2014 yılı verisi)

6,8% (2013 yılı verisi)

İhracat:

$19,78 milyar (2014 yılı verisi)

$18,85 milyar (2013 yılı verisi)

Dünya sırası: 73

İhracat ürünleri: Doğal gaz, petrol, petrokimya ürünleri, pamuk, tekstil, lif pamuğu.

İhracat ortakları: Çin %68,3, Türkiye %5 (2013)

İthalat:

$16,64 milyar (2014 yılı verisi)

$16,09 milyar (2013 yılı verisi)

Dünya sırası: 86

İthalat ürünleri: Makine, araçlar, kimyasallar, yiyecek.

İthalat ortakları:

Türkiye 22,3% , Rusya 15,3%, Çin 13%, BAE 6,8%, Ukrayna 6,4%, Almanya 6% (2013)

Enerji

Elektrik üretimi: 22,3 milyar kWh (2014 yılı verisi)

Dünya sırası: 76

Ham petrol üretimi: 231.000 bbl/gün (2013 verisi)

Dünya sırası: 36

Rafine petrol üretimi: 143.200 bbl/gün (2010 yılı verisi)

Dünya sırası: 64

Doğal gaz üretimi: 69.2 milyar cu m (2013 yılı verisi)

Dünya sırası: 13

İletişim

Kullanımda olan sabit telefon ağı sayısı: 575.000 (2012)

Dünya sırası: 94

Kullanımda olan cep telefon sayısı: 3,953 milyon (2012)

Dünya sırası: 123

Görsel Yayın:

Görsel yayının çoğu devlet kontrolü altındadır ve sansür uygulaması yaygındır, devlete ait 7 televizyon kanalı ve 4 radyo istasyonu bulunmakta, uydu antenleriyle bunlara alternatif yayınlar takip edilebiliyor ancak devlet görevlileri bazen uydu antenlerini sökebiliyor.

Televizyon kanalları: 4 (2008)

Internet ülke kodu: .tm

Internet sunucusu: 714 (2012)

Dünya sırası: 176

Internet kullanıcıları: 80.400 (2009)

Dünya sırası: 162

Ulaşım

Havalimanı: 26 (2013)

Dünya sırası: 126

Boru hattı: Gaz 7.500 km; petrol 1.501 km (2013)

Demiryolları: 2.980 km

Dünya sırası: 57

Karayolları: 58.592 km

Dünya sırası: 71

Suyolları: 1.300 km (2011)

Dünya sırası: 55

Ordu

Askeri hizmet yaşı ve zorunluluğu:

18-27 yaş arası erkeklere zorunlu askeri hizmet, iki yıl süreli.

Uluslararası Konular

Uluslararası Anlaşmazlıklar:

Tek tür tarım ürünü üretimi (pamuk) Özbekistan ve Türkmenistan arasında Ceyhun Nehrinin suyunu paylaşma konusunda gerginlik yaratıyor. Kazakistan’la sınır belirleme toplantıları 2005’te başladı; Azerbaycan, Kazakistan ve İran’la Hazar Denizi sınırlandırması görüşmeleri Türkmenistan’ın paylaşma esaslarındaki kararsızlığından dolayı durma noktasına gelmiştir; Hazar Denizindeki doğal gaz yataklarının paylaşımı konusunda Azerbaycan’la görüşmeler devam etmektedir.

Yerinden Edilmiş Kişiler ve Mülteciler:

Vatansız kişiler: 7.511 (2014)

İnsan Kaçakçılığı:

Türkmenler genellikle kaçakçılık mağdurlarıdır, birçok Türkmen iş aramak için gittikleri ülkelerde zorla tekstil sektöründe çalıştırılmaktadır, birçok Türkmen kadın ve çocuk seks için kaçırılmaktadır. Türkmenlerin en çok götürüldüğü ülkeler ise Türkiye, Rusya, BAE, İran, Kazakistan, Pakistan, Kıbrıs ve Birleşik Krallık, İsveç ve ABD’dir. Türkmenistan’da zorunlu işçilik hala görülmektedir, bazı kamu çalışanlarına pamuk hasadında çalışmak zorunludur.

Türkmen Hükümeti insan kaçakçılığını ortadan kaldırmak için minimum önlemler almamaktadır; kaçakçılık suçundan yargılanma çok düşük düzeyde kalmaktadır; devlet kaçakçılık kurbanlarını belirleme ve koruma adına bir adım atmamıştır. İnsan kaçakçılığının boyutlarını reddediyor bazı devlet görevlileri. 2013’te devlet ilk kez anti-kaçakçılık yasası çıkarmış ama kaçakçılık mağdurlarına yardım eden STK’lara destek sağlamamıştır. (2014)

Uyuşturucu:

Rusya ve Avrupa uyuşturucu pazarına doğru giden Afgan narkotiği için transit noktası.